خطبه نماز جمعه

به نام خدای بخشنده مهربان

برخی از سنت‌های خداوند متعال در جهان هستی تطبیق مسببات بر اسباب است

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم می فرماید: ﴿وَقُلِ ٱعۡمَلُواْ فَسَيَرَى ٱللَّهُ عَمَلَكُمۡ وَرَسُولُهُۥ وَٱلۡمُؤۡمِنُونَۖ وَسَتُرَدُّونَ إِلَىٰ عَٰلِمِ ٱلۡغَيۡبِ وَٱلشَّهَٰدَةِ فَيُنَبِّئُكُم بِمَا كُنتُمۡ تَعۡمَلُونَ «و بگو: عمل کنید، پس بزودی الله، و پیامبرش و مؤمنان اعمال شما را خواهند دید، و به زودی به سوی الله که دانای پنهان و آشکار است، باز گردانده می‌شوید، پس شما را به آنچه انجام می‌دادید؛ آگاه می‌کند»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا بر او و بر همه آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

به راستی خداوند متعال برای جهان هستی سنتها و قوانین گزاشته که طبق آن حرکت این جهان تنظیم و ترتیب می شود، پس هیچگاه لاحق بر سابق پیشی نمی گیرد، و سابق از لاحق پس نمی ماند، خداوند متعال می فرماید: ﴿لَا ٱلشَّمۡسُ يَنۢبَغِي لَهَآ أَن تُدۡرِكَ ٱلۡقَمَرَ وَلَا ٱلَّيۡلُ سَابِقُ ٱلنَّهَارِۚ وَكُلّٞ فِي فَلَكٖ يَسۡبَحُونَ «نه خورشید را سزد که به ماه رسد، و نه شب بر روز پیشی می‌گیرد، و هر یک در مدار خود شناورند»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿فَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ ٱللَّهِ تَبۡدِيلٗاۖ وَلَن تَجِدَ لِسُنَّتِ ٱللَّهِ تَحۡوِيلًا «پس هرگز برای سنت (و شیوۀ) الله تغیری پیدا نمی‌کنی و هرگز درطرز کار الله دگرگونی نمی‌یابی»، خداوند متعال این سنتها را ترازویی قرار داده که با آن قواعد زندگی سنجیده و تنظیم می شود، و توسط آن آبادانی زمین تحقق می پذیرد. و حفاظت از این سنتها یکی از اهداف آفرینش است، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿هُوَ أَنشَأَكُم مِّنَ ٱلۡأَرۡضِ وَٱسۡتَعۡمَرَكُمۡ فِيهَا «او شما را از زمین پدید آورد، و شما را در آن به آباد کردنش گمارد»، و در آیت دیگری می گوید: ﴿وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَا «و در زمين، پس از اصلاح آن فساد نکنيد»، بدون تردید هر ملتی که این سنتهای الهی را درک کردند و طبق آن عمل نمودند, به سیادت و ریاست جهان رسیدند و تقدم و پیشرفت کردند اگرچه مسلمان نبودند، بلکه حتی اگرچه پیرو هیچ دینی نبودند؛ زیرا این سنتهای الهی مربوط هیچ ملتی نیست و با هیچ مخلوقی اختصاص ندارد.

و برخی از این سنتهای جهانی خداوند: تطبیق مسببات بر اسباب می باشد؛ پس خداوند متعال اسباب و مسببات را آفریده است، و به ما دستور داده تا به اسباب تمسک نماییم، زیرا وقتی اسباب موجود بود نتایج متحقق می گردد، این قانون عام و مستحکم است، بر همه اجزای جهان هستی و در هر زمان و مکان تطبیق می شود، پس هر چیز سبب ویژه دارد، طوری که آتش سبب سوزاندن، قتل سبب وفات، کِشت و تخم سبب زراعت، خوردن سبب سیری، کوشش و تلاش سبب پیروزی و تکاسل و تنبلی سبب ناکامی می باشد، و اینچنین.

همانا تلاش در روی زمین و کار کردن فرض دینی و واجب وطنی می باشد، زیرا خداوند متعال می فرماید: ﴿هُوَ ٱلَّذِي جَعَلَ لَكُمُ ٱلۡأَرۡضَ ذَلُولٗا فَٱمۡشُواْ فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُواْ مِن رِّزۡقِهِۦۖ وَإِلَيۡهِ ٱلنُّشُورُ «او کسی است که زمین را برای شما رام گردانید، پس در گوشه و نواحی آن راه بروید و از روزی او بخورید، و بازگشت (همه) به سوی اوست» و در آیت دیگری می فرماید: ﴿فَإِذَا قُضِيَتِ ٱلصَّلَوٰةُ فَٱنتَشِرُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ وَٱبۡتَغُواْ مِن فَضۡلِ ٱللَّهِ وَٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ كَثِيرٗا لَّعَلَّكُمۡ تُفۡلِحُونَ «پس هنگامی‌که نماز پایان یافت، (برای کسب رزق و روزی) در زمین پراکنده شوید، و از فضل الله طلب کنید، و الله را بسیار یاد کنید تا رستگار شوید»، پس این است مفهوم سعی و تلاش و کار و آباد سازی زمین در دین اسلام، پس وقتی پسمان و ضعیف می شویم هیچ دلیلی برای توجیه این حالت خود نداریم، به هیچ ادعایی نمی توانیم حالت ضعف و پسمانی را به دین نسبت بدهیم؛ چون اینچنین ادعاها, تنبلی، تکاسل و تخلف از کاروان تمدن و تقدم می باشد.

در واقع کسی که پیرامون سیرت وشمایل پیامبران و نیکوکاران تفکر نماید درمیابد که آنها همیشه در همه امور زندگی با تمسک بر اسباب تلاش و اجتهاد می کردند، چنانچه دیده می شود که حضرت نوح علیه السلام نجاری می کرد، و پس از دعوت زیاد قومش به سوی حق خداوند از او خواست تا کشتیِ بسازد، خداوند متعال فرمود: ﴿وَٱصۡنَعِ ٱلۡفُلۡكَ بِأَعۡيُنِنَا وَوَحۡيِنَا وَلَا تُخَٰطِبۡنِي فِي ٱلَّذِينَ ظَلَمُوٓاْ إِنَّهُم مُّغۡرَقُونَ «و (اکنون) به دیدگان ما و به وحی ما، کشتی را بساز، و در (بارۀ) کسانی‌که ستم کردند، با من سخن مگو، که آنان غرق شدنی هستند»، در حالی که خداوند متعال می توانست با قدرت خود او را بدون سبب یا کاری نجات بدهد ولی الله جل جلاله به ما می آموزاند که چگونه به اسباب چنگ بزنیم، پس حضرت نوح علیه السلام امر پروردگار خود را اجابت کرد و به ساختن کشتی آغاز نمود، و با وجود تمسخر قومش در ساختن آن تکاسل نکرد، خداوند می فرماید: ﴿وَيَصۡنَعُ ٱلۡفُلۡكَ وَكُلَّمَا مَرَّ عَلَيۡهِ مَلَأٞ مِّن قَوۡمِهِۦ سَخِرُواْ مِنۡهُۚ قَالَ إِن تَسۡخَرُواْ مِنَّا فَإِنَّا نَسۡخَرُ مِنكُمۡ كَمَا تَسۡخَرُونَ «و (نوح) کشتی را می‌ساخت، و هرگاه گروهی از اشراف قومش بر او می‌گذشتند، او را مسخره می‌کردند، (نوح) می‌گفت: اگر ما را مسخره می‌کنید، پس ما (نیز) شما را مسخره خواهیم کرد؛ همین گونه که مسخره می‌کنید»، و به کارش ادامه داد، پس خداوند متعال پاداش کارش را داد و او و مؤمنین از قومش را از غرق شدن نجات داد.

و حضرت داود علیه السلام آهنگر بود، خداوند متعال به او این شغل را آموزانید چون که فایده آن بر او و بر همه مردم می رسید، خداوند می فرماید: ﴿وَلَقَدۡ ءَاتَيۡنَا دَاوُۥدَ مِنَّا فَضۡلٗاۖ يَٰجِبَالُ أَوِّبِي مَعَهُۥ وَٱلطَّيۡرَۖ وَأَلَنَّا لَهُ ٱلۡحَدِيدَ١٠ أَنِ ٱعۡمَلۡ سَٰبِغَٰتٖ وَقَدِّرۡ فِي ٱلسَّرۡدِۖ وَٱعۡمَلُواْ صَٰلِحًاۖ إِنِّي بِمَا تَعۡمَلُونَ بَصِيرٞ «و به راستی (ما) به داوود از سوی خود فضیلتی (بزرگ) دادیم، (گفتیم:) ای کوه‌ها و ای پرندگان! با او (در تسبیح گفتن) هم آواز شوید، و آهن را برای او نرم کردیم(10) (و به او دستور دادیم) که زره‌های بلند (و فراخ) بساز و در بافتن (حلقه‌ها) اندازه نگه دار، و کار شایسته انجام دهید، همانا من به آنچه انجام می‌دهید؛ بینا هستم»، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «هیچ کسی غذای بهتر از دست مزد خود نخورده است، و همانا پیامبر خدا حضرت داود علیه السلام از دست مزد خود غذا می خورد».

و در داستان حضرت یوسف علیه السلام دیده می شود که چنگ زدن به اسباب و پلان سنجی برای آینده بهترین و بزرگترین سبب نجات شهرها و ملتها از گرسنگی کشنده و خطر واقعی بود، چنانچه حضرت یوسف علیه السلام به اسباب تمسک نمود و برای آینده پلان درست و حساب شده وضع نمود تا بتواند شهرها و ملتها را از گرسنگی سختی نجات بدهد که همه جهان را در هم کوبیده بود، پس توانست برای کشور خود تقدم، آسایش، حمایت و قدرت اقتصادی قوی بار بیاورد، طوری که دیگران از هر گوشه و کنار جهان برای به دست آوردن خیرات و منافع مصر می آمدند، خداوند متعال این موضوع را در قرآن کریم از زبان حضرت یوسف علیه السلام چنین حکایت نموده است: ﴿قَالَ تَزۡرَعُونَ سَبۡعَ سِنِينَ دَأَبٗا فَمَا حَصَدتُّمۡ فَذَرُوهُ فِي سُنۢبُلِهِۦٓ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّا تَأۡكُلُونَ٤٧ ثُمَّ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ سَبۡعٞ شِدَادٞ يَأۡكُلۡنَ مَا قَدَّمۡتُمۡ لَهُنَّ إِلَّا قَلِيلٗا مِّمَّا تُحۡصِنُونَ٤٨ ثُمَّ يَأۡتِي مِنۢ بَعۡدِ ذَٰلِكَ عَامٞ فِيهِ يُغَاثُ ٱلنَّاسُ وَفِيهِ يَعۡصِرُونَ «(یوسف) گفت: هفت سال پی درپی (با جدیت) زراعت کنید، پس آنچه را درو کردید، جز اندکی که می‌خورید، (بقیه را) در خوشه‌اش باقی بگذارید(47) سپس بعد از آن هفت (سال) سخت (قحطی) می‌آید، که آنچه را برای آن سال‌ها ذخیره کرده‌اید، می‌خورید، جز اندکی از آنچه که (برای بذر) ذخیره خواهید کرد(48) سپس بعد از آن هفت (سال) سالی فرا می‌رسد که باران فراوانی نصیب مردم می‌شود، و درآن (سال، مردم افشردنی‌ها را) می‌فشارند».

و همینطور دیده می شود که حضرت مریم علیها السلام که روزی اش از نزد خداوند متعال با فراوانی و گوارا می آمد، از این موضوع حضرت زکریا علیه السلام تعجب کرد و برایش چنین گفت چنانچه قرآن کریم از زبانش به ما حکایت می کند: ﴿كُلَّمَا دَخَلَ عَلَيۡهَا زَكَرِيَّا ٱلۡمِحۡرَابَ وَجَدَ عِندَهَا رِزۡقٗاۖ قَالَ يَٰمَرۡيَمُ أَنَّىٰ لَكِ هَٰذَاۖ قَالَتۡ هُوَ مِنۡ عِندِ ٱللَّهِۖ إِنَّ ٱللَّهَ يَرۡزُقُ مَن يَشَآءُ بِغَيۡرِ حِسَابٍ «هرگاه زکریا وارد محراب (و عبادتگاه) او (=مریم) می‌شد، نزد او غذا و رزقی می‌یافت، (زکریا) می‌گفت: ای مریم این از کجا برای تو آمده است؟ (مریم) می‌گفت: این از جانب الله است، که الله به هر کس بخواهد بی شمار روزی می‌دهد»، و در موقف دیگری علی رغم ناتوانی و سختی درد خداوند به او دستور می دهد تا تنه درخت خرما را به طرف خود تکان بدهد تا رطب و خرمای تازه‌ای بر او فرو ریزد، و اگر خداوند متعال می خواست خرمای تازه بدون انجام کاری بر او فرو ریزد حتما می کرد، ولیکن خداوند متعال به ما یاد می دهد تا چگونه از اسباب کار بگیریم و تلاش نماییم، خداوند می فرماید: ﴿وَهُزِّيٓ إِلَيۡكِ بِجِذۡعِ ٱلنَّخۡلَةِ تُسَٰقِطۡ عَلَيۡكِ رُطَبٗا جَنِيّٗا «و (این) تنۀ (درخت) خرما را به طرف خود تکان بده، (که) رطب تازه‌ای بر تو فرو می‌ریزد»، خداوند به شاعر خیر زیاد دهد چنین می گوید:

در هر امر بر خدا توکل کن

و هیچ روزی از روی عاجزی دست از طلب بر مدار

آیا ندیده‌ای که خداوند به مریم گفت:

تنه درخت خرما را به سوی خود تکان بده تا رطب تازه‌ای بر تو فرو ریزد

اگر الله می‌خواست بدون تکان دادن بر او رطب فرو ریزد

حتما چنین می کرد، ولی هر چیز سببی دارد.

پیامبر صلی الله علیه وسلم در سفر هجرت مبارکش به ما بهترین نمونه تمسک بر اسباب را بیان نموده است، چنانچه به امت خود می آموزاند که طرح و پلان درست و ترتیب دقیق یکی از ضروریتهای پیروزی و گذشت از بحران‌ها است؛ پس پیامبر صلی الله علیه وسلم دو کاروان سفر آماده کرد و برای خود یار وفا دار و امین بر گزید، و وقت و مکان مناسب را برای خارج شدن و حرکت کردن تشخیص نمود، پس شب هنگام از خانه ابوبکر صدیق رضی الله عنه خارج شدند و برای شان راهنمای ماهری نیز برگزیدند با این یقین که باید در این خصوص اهل کفایت و درایت مقدم کرده شود گرچه افکار و دیدگاهش یا حتی عقاید و ایمانش مخالف بوده باشد، سپس پیامبر صلی الله علیه وسلم عامر بن فهیره رضی الله عنه را موظف نمود تا به تعقیب آنها بیاید و آثار قدم و رفتار آنها را نابود کند تا مبادا کفار قریش به اثر آنها بیایند و پیدای شان کند، در این کار به سبب تمسک نمود در حالی که به یقین می دانست که خداوند سلامتی او و یارش را تضمین نموده است، مگر اینکه او صلی الله علیه وسلم خواست با این امر به ما یاد بدهد که سنت خداوند در جهان هستی از ما می خواهد در نخست به اسباب و ابزار چنگ بزنیم و سپس امر ما را به خداوند متعال بسپاریم.

أقولُ قولِي هذَا، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر همه آل و اصحاب او درود، رحمت سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

یقینا چنگ زدن به اسباب هیچگاه مخالف و ضد توکل بر خداوند نمی باشد، زیرا کسی که حقیقت توکل را بداند تلاش بیشتر می کند تا به اسباب چنگ بزند، پس کسی که واقعا به الله توکل دارد به اسباب می گیرد، انرژی و توان خود را به کار می اندازد و سپس همه امور را به خداوند که صاحب توفیق و فضیلت و یاری است بر می گرداند، خداوند می فرماید: ﴿إِيَّاكَ نَعۡبُدُ وَإِيَّاكَ نَسۡتَعِينُ «تنها تو را می‌پرستیم؛ و تنها از تو یاری می‌جوییم». و درباره تطبیق عملی مفهوم توکل به الله, پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «اگر شما به صورت درست به الله توکل کنید حتما خداوند شما را روزی می دهد چنانچه پرنده‌ای را روزی می دهد که در صبح با شکم گرسنه می رود و شامگاهان با شکم سیر بر می گردد»، پس می دانیم که پرنده برای آینده اش نه غذایی ذخیره می کند و نه آبی، مگر اینکه هیچگاه از سعی و تلاش و طلب روزی تکاسل و تنبلی نمی کند، چنانچه صبح را با شکم گرسنه در سعی و تلاش پیدا کردن روزی آغاز می کند و در شب طوری بر می گردد که خداوند از فضل و احسان خود به او روزی داده است، پس در صبحگاهان می رود و در شب بر می گردد، این غریزه موافق حرکت زندگی است، اگرچه آنقدر غذا و آب داشته باشد که همه عمرش را کفایت کند ولی باز هم هیچگاه از تلاش دست نمی کشد و تکاسل نمی کند، بلکه در سعی و تلاشش ادامه می دهد و هر صبح برای طلب روزی خارج می شود.

پیامبر صلی الله علیه وسلم مفهوم واقعی اخذ به اسباب را در همه امور به یاران خود آموختانده، و از توکلی که به زیان است و هیچ فایده‌ای ندارد منع نموده است، و مبالغه نکرده ایم اگر بگوییم: ما گنهکار می شویم و به خود و فرزندان خود ستم می کنیم اگر به اسباب تقدم ترقی و پیشرفت تمسک ننماییم، زیرا دین ما دین علم، ترقی و دین تمدن و زیبایی و دین مفید برای همه جهانیان است، چنانچه مردی به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: ای رسول خدا! آیا شترم را آزاد بگذارم و به الله توکل کنم؟ یا پای آنرا ببندم و توکل کنم؟ پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پای شترت را ببند و توکل کن». پس بستن پای شتر سبب ضمانت بقای آن می باشد، اما آزاد و رها گذاشتن آن باعث دزدی و مفقود شدن آن می گردد.

بار خدایا! ما را توفیق بده تا برای دین، ملت و سرزمین ما مفید واقع شویم.

حقوق پدر و مادر و خویشاوندان

  ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم چنین می فرماید: ﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا * وَٱخۡفِضۡ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحۡمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرۡحَمۡهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرٗا «و پروردگارت (چنین) مقرر داشته است که: جز او را نپرستید، و به پدر و مادر نیکی کنید، هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آن‌ها نزد تو به سن پیری رسند، (حتی) به آن‌ها (کلمۀ) افّ (= کمترین کلمه رنج آور) نگو، و بر (سر) آن‌ها فریاد نزن، و با نیکی (و بزرگوارانه) با آن‌ها سخن بگو * و از روی مهربانی بال فروتنی (و خاکساری) برای آن‌ها فرود آور، و بگو: پروردگارا! به آنان رحمت آور، همان‌گونه که مرا در کودکی پرورش دادند»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

   به راستی اسلام با رسالت بزرگ و جهان‌شمولی آمده که به سوی اخلاق نیک و توصل بر همه مبادی و مفاهیم خوب و عالی دعوت می کند، و به سوی راه راست و درست راهنمایی می کند، ارزشها و اخلاق را منهج زندگی قرار می دهد، و توازن معاملات میان مردم را بر اساس حق، عدالت، رحمت، محبت و انسانیت تنظیم می کند، همانطوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ «به راستی الله به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد، و از فحشا و منکر و ستم نهی می‌کند، و شما را پند می‌دهد؛ شاید متذکر شوید».

  همانا برخی از مظاهر بزرگی و جهان‌شمولی شریعت اسلامی این است که این شریعت قواعد و حقوق تعامل با پدر و مادر و خویشاوندان را تنظیم نموده است؛ چون پدر و مادر مستحق‌ترین کسانی اند که باید: احترام و توقیر شوند و به آنها اهتمام زیاد داده شود، زیرا خداوند متعال ما را در قرآن کریم دستور داده است تا با پدر و مادر به نیکی رفتار نماییم، و خوبی با پدر و مادر را همراه با عبادت خود و عدم شرک به ذات خود جمع نموده است، چنانچه می فرماید: ﴿وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡ‍ٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗ «والله را بپرستید، و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر نیکی کنید»، همچنین خداوند دستور داده تا سپاس‌گذار نعمات او بوده باشیم، و شکر برای پدر مادر را با شکر خود یکجا نموده است؛ چون فضل و برتری آنها خیلی بزرگ، منزلت و جایگاه شان عالی و قدرشان بلند است، حضرت عبد الله بن عباس رضی الله عنهما می فرماید: سه آیت با سه موضوع قرین نازل گردید هیچ یک آن بدون قرینش پذیرفته نمی شود، و از آنجمله: ﴿أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ «(سفارش کردیم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر به جای آور»، پس کسی که از خداوند شاکر باشد و عبادت او را بجا آورد ولی برای پدر و مادرش شکر به جا نیاورد و آنها را برنجاند, عبادتش از او پذیرفته نمی شود.

   درواقع اسلام جایگاه پدر ومادر را بلند نموده و دستور داده است تا با آنها به خوبی و نیکویی برخورد شود، به شکل درست به آنها اهتمام داده شود، و با ایشان به نرمی و مهربانی رفتار صورت گیرد، از حضرت عبد الله بن عمرو رضی الله عنهما روایت است که فرمود: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمده و از او اجازه اشتراک در جهاد را خواست، پیامبر صلی الله علیه وسلم برایش گفت: «آیا پدر و مادرت زنده اند؟ گفت: بله، پیامبر (ص) فرمود: پس جهاد تو در خدمت آنها بودن است».

  دختران مرد نیکوکار(=شعیب علیه السلام) در داستان حضرت موسی علیه السلام بهترین الگو برای نیکویی با پدر و مادر و خوش‌برخوردی با آنها است؛ چون پدر آنها پیر و ضعیف بود، نمی توانست کار کند، پس آنها به جای او کار می کردند بدون اینکه حتی به روی او اف بگویند یا فریاد بکشند، خداوند می فرماید: ﴿وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدۡيَنَ وَجَدَ عَلَيۡهِ أُمَّةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ يَسۡقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ ٱمۡرَأَتَيۡنِ تَذُودَانِۖ قَالَ مَا خَطۡبُكُمَاۖ قَالَتَا لَا نَسۡقِي حَتَّىٰ يُصۡدِرَ ٱلرِّعَآءُۖ وَأَبُونَا شَيۡخٞ كَبِيرٞ «و چون به (چاه) آب مدین رسید، بر آن (چاه) گروهی از مردم را دید که (چهارپایان خود را) آب می‌دهند، و در کنار آنان دو زن را دید که (گوسفندان خود را) باز می‌دارند (و به چاه نزدیک نمی‌شوند، موسی) گفت: کار شما چیست؟ (چرا گوسفند‌‌ان خود را آب نمی‌دهید؟!) گفتند: ما (آن‌ها را) آب نمی‌دهیم تا چوپان‌ها باز گردند (و بروند) و پدر ما پیر کهن‌سال است (و توانایی این کار را ندارد)».

  و از حضرت جابر رضی الله عنه روایت است که مردی گفت: ای رسول خدا همانا من مال و فرزند دارم، و پدرم می خواهد از مال من استفاده کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «تو و مالت از پدرت هستی».

  و حضرت فاطمه رضی الله عنها در محبت، احترام و مهربانی اش با پدر مهربانش حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم برای ما بهترین الگو و سرمشق است؛ هرباری پیامبر صلی الله علیه وسلم در مجلسی بر او وارد می شد از جایش ایستاد می شد او را می بوسید و با مهربانی و نرمی او را در مجلس خود جا می داد و از قدوم مبارک او (صلی الله علیه وسلم) خوشحال می شد.

  همچنین اسلام امر نموده تا ما پدر و مادر ما را احترام کنیم و آنها را اذیت نکنیم، خداوند متعال می فرماید:﴿إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا «هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آن‌ها نزد تو به سن پیری رسند، (حتی) به آن‌ها (کلمۀ) افّ (=کمترین کلمه رنج آور) نگو، و بر (سر) آن‌ها فریاد نزن، و با نیکی (و بزرگوارانه) با آن‌ها سخن بگو»، خداوند متعال انسان را از گفتن اندکترین واژه رنج آور اگرچه کلمه پایین تر از کلمه اف بوده باشد در برابر پدر و مادر منع نموده است، پس بهتر است نباید انسان باعث اذیت پدر و مادرش شود یا به نحوی با آنها بد رفتاری کند، حضرت ابوهریره رضی الله عنه به مردی که او را با نیک رفتاری با پدرش نصیحت می کرد گفت: “از پیش‌روی پدرت مرور نکن، پیش از او در مجلس منشین، او را با اسمش صدا نکن، او را در معرض دشنام دیگران قرار مده”. پس نباید انسان سبب اذیت والدین خود شود، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همانا بزرگترین کناه کبیره این است که کسی پدر و مادر خود را لعنت گوید و نفرین کند»، گفتند: ای رسول خدا! چگونه امکان دارد کسی پدر و مادر خود را لعنت کند؟ فرمود: «اینکه شخصی پدر انسان دیگری را دشنام بدهد و او پدر او را دشنام بدهد، و مردی مادر کسی را دشنام بدهد و او مادر او را دشنام بدهد در واقع پدر و مادر خود را دشنام داده و لعنت نموده است».

  اسلام بر نیکی و خوش رفتاری با پدر و مادر توصیه نموده است، حتی اگرچه پدر و مادر به دین دیگری بوده باشند، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗاۖ «و اگر آن دو (مشرک باشند و) تلاش کنند که تو چیزی را که به آن علم نداری شریک من قرار دهی، پس از آنان اطاعت نکن، و در دنیا با آنان به شایستگی رفتار کن»، چنانچه حضرت ابراهیم علیه السلام در دعایش برای پدرش چنین بود، در این خصوص خداوند متعال می فرماید: ﴿وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِبۡرَٰهِيمَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقٗا نَّبِيًّا٤١ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ يَٰٓأَبَتِ لِمَ تَعۡبُدُ مَا لَا يَسۡمَعُ وَلَا يُبۡصِرُ وَلَا يُغۡنِي عَنكَ شَيۡ‍ٔٗا٤٢ يَٰٓأَبَتِ إِنِّي قَدۡ جَآءَنِي مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَمۡ يَأۡتِكَ فَٱتَّبِعۡنِيٓ أَهۡدِكَ صِرَٰطٗا سَوِيّٗا٤٣ يَٰٓأَبَتِ لَا تَعۡبُدِ ٱلشَّيۡطَٰنَۖ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ كَانَ لِلرَّحۡمَٰنِ عَصِيّٗا٤٤ يَٰٓأَبَتِ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يَمَسَّكَ عَذَابٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ فَتَكُونَ لِلشَّيۡطَٰنِ وَلِيّٗا «و (ای پیامبر!) در (این) کتاب ابراهیم را یاد کن، بی‌گمان او پیامبری راستگو بود(41) هنگامی‌که به پدرش گفت: ای پدر جان! چرا چیزی را پرستش می‌کنی که نه می‌شنود و نه می‌بیند، و نه هیچ نیازی از تو برآورده می‌سازد؟!(42) ای پدر جان! یقیناً (از جانب الله) دانشی برای من آمده که برای تو نیامده است، پس از من پیروی کن، تا تو را به راه راست هدایت کنم(43) ای پدرجان! شیطان را پرستش نکن، زیرا که شیطان نسبت به (الله) رحمان نافرمان بود(44) ای پدر جان! من از این می‌ترسم که از (سوی الله) رحمان عذابی به تو برسد، آنگاه از دوستان شیطان (و همنشینان او در آتش) باشی».

  و چنانچه اسماء دختر حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنهما که مادرش در حال شرک نزدش می آمد و می خواست با او رابطه داشته باشد، از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسید: مادرم می خواهد با من رابطه داشته باشد، آیا با او صله رحم نمایم و رابطه داشته باشم؟ پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «بله، با مادرت رابطه داشته باش».

   در حقیقت نیکی و خوش رفتاری با پدر و مادر تأثیر و فواید زیاد و فضایل بزرگ دارد که این فواید و فضایل را انسان در دنیا و آخرت کمایی می کند. برخی آن: نیکی و خوبی با پدر و مادر سبب خشنودی خداوند متعال می شود، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «خشنودی خداوند منوط به خشنودی والدین و غضب خداوند نیز منوط به غضب والدین است».

  و برخی دیگر این فواید: نیکی با پدر و مادر سبب گشایش و رفع مشکلات می شود، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم برای ما حال سه نفری را حکایت نمود که آنها را باران مجبور نمود تا در غار کوهی پناه ببرند، پس سنگ بزرگی بر دهن غار قرار گرفت و آنرا کاملا برآنها بسته نمود، پس گفتند: از این مشکلات و سنگ بزرگ یگانه چیزی که ما را نجات خواهد داد این است که توسط اعمال نیک ما از خداوند بخواهیم تا این سنگ را دور نماید، پس یک آنها گفت: “بار خدایا! من پدر و مادر بزرگ سن و فرزندان خورد سن داشتم، و من در حالی که گوسفند می چراندم سرپرست و متولی آنها نیز بودم، پس وقتی در شب با گوسفندانم بر می گشتم شیر آنها را می گرفتم و نخست به پدر و مادرم می دادم و آنها را پیش از فرزندانم از آن سیراب می کردم، و من روزی در برگشتم به خانه تأخیر نمودم و تا ناوقت شب نیامدم، پس وقتی آمدم دیدم که پدر و مادرم خوابیده اند، پس طبق عادت شیر گوسفندانم را گرفتم، و رفتم نزد سر آنها ایستادم و زشت پنداشتم آنها را از خوابشان بیدار کنم و همینطور زشت پنداشتم پیش از آنها فرزندانم را شیر بدهم در حالی که فرزندانم در پیش قدمهایم از گرسنگی فریاد می کردند حتی که در این حالت شب روز شد و صبح دمید. بار خدایا! می دانی که من این کار را فقط برای رضای تو انجام دادم، پس خدایا برای ما گشایشی قرار بده تا از آن آسمان را ببینیم، پس خداوند برآنها گشایش آورد و آنها آسمان را دیدند…”. پس دیده می شود که نیکی او با پدر و مادرش سبب گشایش و رفع مشکلات آنها و باعث نجات شان شده است.

  و برخی آن: کسی که با پدر و مادرش خوش برخوردی و نیک رفتاری کند فرزندانش با او نیکی و خوش رفتاری می کنند؛ زیرا پاداش از جنس عمل انسان می باشد، چنانچه خداوند متعال پاداش نیکی حضرت ابراهیم با پدرش را با نیکی و فرمان‌برداری فرزندش حضرت اسماعیل علیهما السلام داد، خداوند متعال این واقعه را در قرآن کریم برای ما به عالی‌ترین صورت نیکی و فرمان‌برداری فرزند از پدرش بیان نموده است، چنانچه می فرماید: ﴿فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعۡيَ قَالَ يَٰبُنَيَّ إِنِّيٓ أَرَىٰ فِي ٱلۡمَنَامِ أَنِّيٓ أَذۡبَحُكَ فَٱنظُرۡ مَاذَا تَرَىٰۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفۡعَلۡ مَا تُؤۡمَرُۖ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ «پس هنگامی‌که (فرزندش) با او به (سن) سعی و کوشش رسید گفت: ای فرزندم! من در خواب دیدم که تو را قربانی می‌کنم، ببین، تو چه نظر داری؟! گفت: پدرم، به آنچه مأمور شدۀ، عمل کن، اگر الله بخواهد، مرا از صابران خواهی یافت».

  همچنانکه نیک رفتاری با پدر و مادر در دنیا فواید و ثمرات زیاد دارد، همچنین در آخرت نیز سبب خوشبختی و وارد شدن انسان به بهشت می شود، چنانچه مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و اجازه اشتراک در جهاد را خواست، پیامبر صلی الله علیه وسلم به او گفت: «آیا مادرت زنده است؟» گفت: بله، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس همیشه در خدمت او باش چون بهشت زیر قدم‌های او است»، و در حدیث دیگری فرمود: «پدر دروازه میانهء بهشت است، پس اگر می خواهی وارد بهشت شوی پس این دروازه را حفظ کن»، و حضرت عبد الله ابن عمر رضی الله عنهما به مردی گفت: آیا از آتش جهنم می ترسی و دوست داری وارد بهشت شوی؟ گفت: بلی سوگند به الله چنین است، گفت: آیا پدر و مادرت زنده اند؟ گفت: تنها مادرم با من است، فرمود: سوگند به الله اگر با او با نرمی سخن بگویی، نیک رفتاری کنی و او را غذای درست بدهی و از ارتکاب گناه کبیره پرهیز کنی, حتما وارد بهشت می شوی».

با وجود آن تأکید می کنیم که انسان به هر اندازه که با پدر و مادر خود نیکی کند و خوش رفتاری نماید هیچگاه نمی تواند حق آنها را ادا نماید و خوبی های آنها را جبران کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « هيچ فرزندی نمی تواند حق پدرش را ادا کند، مگر اينکه پدرش را برده ی کسی ببيند و او را خريداری نموده آزاد کند».

أقولُ قولِي هذَا ، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ .

* * *

 ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله واحد و لا شریک، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر همه آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

  همانطوری که اسلام بر نیکی کردن با پدر و مادر سفارش کرده همینطور بر نیکی کرن و خوش برخوردی با خویشاوندان نیز سفارش نموده است، آنها کسانی اند که انسان با آنها روابط خویشاوندی دارد، و اسلام برای آنها حقوقی مقرر داشته است، خداوند متعال می فرماید: ﴿وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِۚ «و خویشاوندان در کتاب الله نسبت به یکدیگر سزاوارترند»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «خداوند متعال می فرماید: من الله و رحمن هستم، صله رحم را آفریدم، و نام آن را از نامم اشتقاق کردم، پس کسی که آنرا وصل نماید من به او وصل و نزدیک می شوم، و کسی که آنرا قطع نماید من از او دور و منقطع می شوم».

  صله و رابطه خویشاوندان با زیارت و بازدید از آنها، احوالگیری شان، و همکاری و همراهی شان متحقق می گردد، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «صدقه دادن بر مسکین دارای یک اجر است و بر خویشاوندان دو اجر: اجر قرابت و اجر صدقه»، همچنین صله و رابطه با خویشاوندان توسط پذیرفتن دعوت آنها، عیادت بیمارشان و اشتراک در جنازه آنها نیز متحقق می گردد، پس باید بزرگ آنها احترام گردد و همراه اطفال شان با مهربانی رفتار شود، و با ایشان برخورد درست صورت گیرد و برای شان دعای خیر کرده شود.

  خداوند متعال صله رحم را سبب برکت و درازی عمر و فراخی رزق و روزی گردانده است، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « هرکس می خواهد روزی اش زياد و عمرش طولانی شود، باید با پدر و مادرش نیکی و پیوند خويشاوندی را رعايت کند»، همچنین پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که رعایت پیوند خویشاوندی باعث بخشش گناهان می شود، مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا! من مرتکب گناه بزرگی شده ام, پس آیا اگر توبه کنم بخشیده می شوم؟ پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا مادرت زنده است؟» گفت: نخیر، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا خاله داری؟» گفت: بله، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس با خاله ات خوبی و نیک رفتاری کن (تا گناهت بخشیده شود)».

  پس باید انسان از قطع صله رحم بپرهیزد، و نباید بدی را با بدی پاسخ گوید، بلکه باید عفو کند و ببخشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «وصل کننده ی راستين پيوندِ خويشاوندی، کسی نيست که به خاطر ارتباطی که خويشاوندانش با او دارند، با آنها ارتباط برقرار می کند؛ بلکه کسی است که وقتی با او قطع رابطه می کنند، ارتباطش را با آنها حفظ می نمايد». مردی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا, من خویشاوندانی دارم که می خواهم با آنها پیوند داشته باشم ولی آنها با من قطع صله رحم می کنند، من با آنها خوبی می کنم ولی آنها پاسخ آنرا با بدی می دهند، و جویای احوال‌شان می شوم ولی آنها مرا نادیده می گیرند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: « اگر همين گونه باشی که گفتی، گويا خاکستر داغ به آنان می خورانی و تا زمانی که به همين روش عمل کنی، همواره پشتيبانی و حمایت الله در برابر آنها را خواهی داشت».

  اسلام از قطع کردن صله رحم منع نموده و از عواقب بد آن در دنیا و آخرت هشدار داده است، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « کسی که با خويشاوندانش قطع رابطه کند، وارد بهشت نمی شود» و در حدیث دیگری می فرماید: «مجازات هیچ گناهی را خداوند عجالتا در دنیا با حفظ مجازات آن در آخرت نمی دهد مگر مجازات گناه قطاع طریقی و قطع صله رحم را».

  پس باید در باره پدران و مادران ما از خدا بترسیم و صله رحم داشته باشیم و با همه مردم به نیکی رفتار نماییم.

  بار خدایا! ما را توفیق بده تا با پدران و مادران ما به خوبی رفتار نماییم، و ما را از جمله کسانی بگردان که پیوند خویشاوندی را رعایت نماییم، ملت ما را حفظ کن، مصر و همه کشورهای جهان را امن و امان، آرام، متقدم و مترقی بگردان.

حمایت امور و منافع عمومی

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم چنین می فرماید: ﴿وَتَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡبِرِّ وَٱلتَّقۡوَىٰۖ وَلَا تَعَاوَنُواْ عَلَى ٱلۡإِثۡمِ وَٱلۡعُدۡوَٰنِۚ وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ إِنَّ ٱللَّهَ شَدِيدُ ٱلۡعِقَابِ «و در راه نیکو کاری و پرهیزگاری با همدیگر همکاری کنید و (هرگز) در راه گناه و تجاوز همکاری نکنید و از الله بترسید، بی‌گمان الله سخت کیفر است»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بیهمتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده وفرستاده خداست، بار خدایا! بر او، بر آل واصحاب او و بر همه کسانی که تا روز قیامت از آنها به نیکی پیروی نمودند درود، رحمت سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

به راستی اسلام دولت واقعی را بنا نهاده و قواعد و نظام آنرا بیان کرده، و برای آن پایه ها و اساساتی مقرر داشته است، و بر حفاظت آن و دفاع از آن تشویق نموده است، و حمایت از امور و منافع عمومی و اهتمام دادن به آنرا مسئولیت مشترک میان همه افراد مجتمع قرار داده است. و به هر اندازه آگاهی عمومی میان افراد مجتمع افزایش یابد به همان مقدار امور عامه مهم و خطیر باقی خواهد ماند، و هرچه تعاون و همکاری و همبستگی برای حفاظت از آن افزایش یابد, قوت و انرژی ساختاری مجتمع واحد، و احساس به یک جسم بودن متحقق می گردد که پیامبر صلی الله علیه وسلم برآن ترغیب نموده است، چنانچه می فرماید: «مسلمان برای مسلمان مانند یک مبنا یا ساختار است، برخی آن برخی دیگر آنرا تقویت می کند»، و در حدیث دیگری می فرماید: «مؤمنان در دوستی، مهربانی و همکاری با يکديگر، مانند پيکری هستند که اگر يک عضو آن به درد آيد، ساير اعضا با بی خوابی (بی قراری) و تب با آن هم نوا می شوند».

و بدون تردید یکی از مهم‌ترین اساسات حفاظت بر امور عمومی: ترجیح دادن منافع عمومی که خیر آن بر همه افراد جامعه می رسد بر منافع شخصی کوچکِ می باشد که نفع آن تنها بر اصحاب آن می رسد، تا باشد از این طریق نفس بشریت را از شرارتهای خودخواهی نجات داده شود، زیرا منافع عمومی شامل همه امور مادی و معنوی می شود که برای همه افراد مجتمع زندگی شرافتمندانه را متحقق ساخته باعث جلب خیر و منافع برای همه مردم می گردد، و شرارت بدی و مفاسد را از آنها دفع می کند، امنیت، استقرار، و سلامت اراضی وطن را حمایت می کند. بدون تردید فقه اولویتها خواهان تحقیق صلح و امنیت ملت و عموم مجتمع می باشد.

قرآن کریم تأکید می کند که حفاظت بر منافع عمومی و ترجیح دادن آن بر منافع کوچک شخصی منهج و روش همه پیامبران می باشد، زیرا همه پیامبرران را خداوند متعال برای خوشبخت ساختن قوم‌شان و جلب منافع برای آنها فرستاده است، بدون اینکه این پیامبران در بدل این کار از امت شان مقابل مادی یا منفعت دنیوی طلب نمایند، خداوند متعال به زبان حضرت نوح علیه سلام می فرماید: ﴿وَيَٰقَوۡمِ لَآ أَسۡ‍َٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ مَالًاۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱللَّهِۚ وَمَآ أَنَا۠ بِطَارِدِ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْۚ إِنَّهُم مُّلَٰقُواْ رَبِّهِمۡ وَلَٰكِنِّيٓ أَرَىٰكُمۡ قَوۡمٗا تَجۡهَلُونَ «و ای قوم من! بر (رساندن) این (دعوت) از شما مالی نمی‌طلبم، پاداش من تنها برالله است، و من (هرگز) کسانی را که ایمان آورده‌اند، (از خود) طرد نمی‌کنم، همانا آن‌ها پروردگارشان را ملاقات خواهند کرد، و لیکن من شما را قومی نادان می‌بینم»، و بر زبان حضرت هود علیه سلام چنین می فرماید: ﴿يَٰقَوۡمِ لَآ أَسۡ‍َٔلُكُمۡ عَلَيۡهِ أَجۡرًاۖ إِنۡ أَجۡرِيَ إِلَّا عَلَى ٱلَّذِي فَطَرَنِيٓۚ أَفَلَا تَعۡقِلُونَ «ای قوم من! بر (رساندن) این (دعوت) از شما پاداشی نمی‌طلبم، پاداش من تنها بر (عهدۀ) ذاتی است که مرا آفرید، آیا خرد نمی‌ورزید؟!»، و بر زبان حضرت شعیب علیه السلام می گوید: ﴿إِنۡ أُرِيدُ إِلَّا ٱلۡإِصۡلَٰحَ مَا ٱسۡتَطَعۡتُۚ وَمَا تَوۡفِيقِيٓ إِلَّا بِٱللَّهِۚ عَلَيۡهِ تَوَكَّلۡتُ وَإِلَيۡهِ أُنِيبُ «من جز اصلاح؛ – تا آنجا که توانای دارم- نمی‌خواهم، و توفیق من جز به (فضل) الله نیست، بر او توکل کردم، و به سوی او باز می‌گردم».

و شریعت مقدس اسلام از سوی خداوند متعال موافق و مناسب عقل و طبیعت بشر آمده است، پس بر امور ترغیب و تشویق می کند که باعث منفعت عموم شهروندان یک میهن می شود، برخی این منافع: برآورده ساختن نیازمندی های ضروری مجتمع، و رعایت فقه واقعیتها می باشد. نباءً اگر مجتمع برای درمان و رعایت فقرا به ساختار و تجهیز بیمارستان نیاز داشته باشد پس به ساختن آن اولویت داده می شود، و اگر برای اعداد و رعایت دانش‌آموزان به ساختار، حفاظت و تجهیز مدارس و دانشگاهها نیاز داشته باشد پس ساختار و تهجیز آن در اولویت قرار می گیرد، اگر نیاز برای تسهیل ازدواج تنگدستان و پرداخت قرض دین داران و رفع نیاز نیازمندان بوده باشد این امور در اولویت قرار می گیرد. پس به طور کل برآورده ساختن ضروریات مردم و خواسته های زندگی شان از وجایب شرعی و ملی است، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «به من ایمان نیاورده است کسی که شب را به شکم سیر سپری نماید و همسایه اش گرسنه باشد در حالی که او می داند».

و برخی دیگر این منافع عامه: حفاظت بر مال عمومی است، چون همه افراد و شهروندان کشور در مال عام شریک هستند، پس احترام مال عام بیشتر و شدیدتر از احترام مال شخصی می باشد؛ زیرا بر مال عام حقوق بیشتری تعلق می گیرد، و عهده های مالکیت در آن متعدد است، بنابرین اسلام از اتلاف، دزدی کردن یا ضرر رساند به آن هشدار داده است، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿وَمَن يَغۡلُلۡ يَأۡتِ بِمَا غَلَّ يَوۡمَ ٱلۡقِيَٰمَةِۚ ثُمَّ تُوَفَّىٰ كُلُّ نَفۡسٖ مَّا كَسَبَتۡ وَهُمۡ لَا يُظۡلَمُونَ «و هر کس خیانت کند، روز قیامت، با آنچه (در آن) خیانت کرده بیاید سپس به هر کس آنچه را کسب کرده‌است (از نیکی یا بدی) بطور کامل (پاداش یا سزا) داده می‌شود، و به آنان ستم نخواهد شد»، پس مال عام مملوک همه مردم است نه مملوک گروه مشخص، و  کسانی که متولی امور آن هستند درواقع امنای حفظ، تحصیل و توزیع آن به نیازمندان آن می باشند، پس درست نیست هیچ کسی برآن تجاوز نماید یا بدون استحقاق مقدار از آنرا بگیرد، زیرا چنین کار خیانت، ستم و به باطل مال مردم را خوردن است.

همچنین اسلام بر حفاظت مرافق عمومی مانند عبادتگاه ها، مدارس، بیمارستانها، باغها و دیگر مرافق عمومی دستور داده است، چون این مرافق ملک همه است و منافع آن بر همگان بر می گردد، و به صورت شدید از تجاوز بر آن، ضایع ساختن آن یا فاسد کردن و از بین بردن آن به هر صورتی که بوده باشد هشدار داده است، چنانچه خداوند می فرماید: ﴿وَلَا تُفۡسِدُواْ فِي ٱلۡأَرۡضِ بَعۡدَ إِصۡلَٰحِهَا «و در زمين پس از اصلاح آن فساد نکنيد»؛ تا برخی مردم فکر نکند که می تواند مال عام را طوری که دلش بخواهد استفاده نماید به این ادعا که او نیز در این مال حق شایع دارد، زیرا چنین درک اشتباه است، چون بر ما واجب است باید مرافق عمومی را حفظ و حمایت کنیم و آنرا توسعه و تطویر بخشیم؛ زیرا آن مربوط فرد مشخص یا گروه معین نیست؛ بلکه مربوط به ما و مربوط به نسلهای آینده‌ی ما می باشد.

و برخی دیگر این منافع: حفاظت راه ها و رعایت حقوق آن است، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «از نشستن بر راه ها و معابر مردم بپرهیزید» گفتند: ای رسول خدا، چاره ای جز اين نداريم؛ زيرا می نشينيم و با هم صحبت می کنيم. رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «حال که چنين است، پس حقّ راه را رعايت کنيد» پرسيدند: حقّ راه چيست؟ فرمود: «حفاظت چشم ها، اجتناب از اذيت و آزار ره گذران، دادن جواب سلام و امر به معروف و نهی از منکر». و در حدیث دیگری می فرماید: «ايمان هفتاد و اندی یا شصت و اندی شعبه دارد که برترينش گفتن لااله الاالله می باشد و پايين ترين بخشِ ايمان، برداشتن خار و خاشاک (و هر چيز آزاردهنده ای) از سرِ راه است و شرم و حيا، بخشی از ايمان به شمار می رود».

و برخی دیگر آن: ادای خدمات وطنی و ملی است، این خدمات مهمترین وجایبی است که هر فرد در قبال دین و وطن خود انجام می دهد، و تقدیم این خدمات دلیل انتمای فرد به وطنش و محبت او به آن می باشد، چون حیثیت، خطر و جایگاه وطن و عزت نزد مسلمان کمتر از حیثیت و خطر جان، دین، مال و متاع او نیست، همچنین این ایده در نفس فرزندان وطن مفاهیم مردانگی، شهامت، مروت و ارزشهای عالی را غرس می کند که دین مقدس ما به آن دستور می دهد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «دو چشم به آتش جهنم مجازات نمی شود: چشمی که از ترس و خشیت خداوند بگرید وچشمی که برای نگهبانی در راه خدا شب بیدار بماند».

و برخی از منافع عومی که باید رعایت گردد روابط و پیمان‌های موجود میان دولت با دیگر دولتها یا سازمانها و نهادهای خارجی می باشد: پس باید هر عمل فقهی، اصدار فتوا، و کارکرد فکری یا دعوتی باید عمل نهادی بوده باشد که از طرف ولی امر یا نایب او صادر گردد، و کسی که می خواهد در چنین موارد سخن بگوید و فتوا صادر کند باید همه حالات و ظروف اجتماعی ملی و بین المللی مربوط به آن را مد نظر بگیرد، تا مبادا حکمی صادر کند یا فتوای فردی بدهد که مخالف واقعیتها بوده باشد یا مخالف قوانین و پیمانهای بین المللی، و خداوند متعال به ما دستور داده تا به وعده و پیمان مان وفا نماییم، چنانچه می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَوۡفُواْ بِٱلۡعُقُودِۚ «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! به پیمان‌ها (و قرار دادهای خود) وفا کنید»، چون این آیت مبارک عام است همه پیمانها، قراردادها و التزاماتی را شامل می شود که باید انسان در رابطه با همنوع خود برآن ملتزم باشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «مسلمانان ملتزم به شروط و پیمانهای شان می باشند، مگر شرطی که حرام را حلال یا حلال را حرام بگرداند».

چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم پس از صلح حدیبه بنا بر پیمانی که میان او و قریش بود ابو بصیر رضی الله عنه را دوباره نزد قریش برگرداند، با وجود که احتمال می رفت این صحابی جلیل القدر در معرض آزار و اذیت قرار گیرد، ولی پیامبر صلی الله علیه وسلم با آن, خواست پیمان خود با قریش را حفظ نماید، چون در این امر از یکسو وفا به وعده و پیمان است و از سوی دیگر منافع عمومی بر منافع شخصی ترجیح داده می شود.

در واقع بدون علم و درک سخن گفتن پیرامون امور عامه خیلی خطر بزرگی دارد که بنیان و بازوی دولت را می شکند، و امنیت و استقلال وطن را به باد مسخره می گیرد و هر جاهل و بی صلاحیت بدون درک مخاطر پیرامون آن سخن می گوید. و چه بسا زیاد اند مفسدانی که در روی زمین فساد می کنند نه اصلاح‌کاری، خداوند متعال به ما دستور داده تا کار را به اهل آن بسپاریم، چنانچه می فرماید: ﴿وَإِذَا جَآءَهُمۡ أَمۡرٞ مِّنَ ٱلۡأَمۡنِ أَوِ ٱلۡخَوۡفِ أَذَاعُواْ بِهِۦۖ وَلَوۡ رَدُّوهُ إِلَى ٱلرَّسُولِ وَإِلَىٰٓ أُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنۡهُمۡ لَعَلِمَهُ ٱلَّذِينَ يَسۡتَنۢبِطُونَهُۥ مِنۡهُمۡۗ وَلَوۡلَا فَضۡلُ ٱللَّهِ عَلَيۡكُمۡ وَرَحۡمَتُهُۥ لَٱتَّبَعۡتُمُ ٱلشَّيۡطَٰنَ إِلَّا قَلِيلٗا «و هنگامی‌که خبری از ایمنی (و پیروزی) یا ترس (و شکست) به آن‌ها برسد آن را شایع می‌سازند، در حالی‌که اگر آن را به پیامبر و صاحبان امرشان باز می‌گرداندند، از حقیقت امر آگاه می‌شدند، و اگر فضل و رحمت الله بر شما نبود، جز اندکی، (همگی) از شیطان پیروی می‌کردید».

أقولُ قولِي هذَا، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ.

* * *

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او، بر آل و اصحاب او و بر همه کسانی که تا روز قیامت از آنها به وجه احسن پیروی نمودند درود، رحمت سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

همانا مفهوم منافع عمومی بیشتر و بزرگتر از اهتمام فردی شامل اهتمامات جماعی است، بناءً این موضوع حق مشترک میان شماری از افراد نیست؛ بلکه بر انجام آن شماری از انسانهای کارشناس گماشته می شوند، و آنها ارزش وظیفه به دوش شان گذاشته شده را می دانند که آن مربوط به امنیت ملی، زندگی و منافع مردم، منابع زیرزمینی کشورها، وضعیت منطقوی و بین المللی آنها و امور سیاسی و اجتماعی و امنیتی و علمی آنها می باشد، دانشمندان به این باور هستند مجتهدی که شروط اجتهاد را دارا باشد هرگاه اجتهاد کند و در اجتهاد خود اشتباه نماید یک پاداش کسب می کند، و اگر اجتهاد کند و در اجتهادش به حقیقت برسد دو پاداش کمایی می کند، و از مفهوم مخالف آن دانسته می شود هرگاه کسی بدون علم و تخصص اجتهاد کند و در اجتهادش به حقیقت برسد پس یک گناه کسب می کند زیرا بدون علم و اختصاص به اصدار فتوا جرأت کرده است، و اگر اجتهاد کند و در اجتهادتش به خطا برود مرتکب دو گناه می شود، یک گناه اشتباهش دوم گناه بدون علم و اختصاص جرأت کردن برای اصدار فتوا؛ چون اسلام بر احترام اهل تخصص و کار تلاش دارد، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿فَاسۡ‍َٔألُوٓاْ أَهۡلَ ٱلذِّكۡرِ إِن كُنتُمۡ لَا تَعۡلَمُونَ «پس ای مردم اگر نمی‌دانید از (آگاهانِ) اهل کتاب بپرسید»، اهل ذکر عبارت از اهل علم و اختصاص است در هر علم و رشته‌ای که بوده باشد به اعتبار آنچه که از آن پرسیده می شوند.

و از همینجاست که از عجله در اصدار فتوا بدون علم و دلیل شرعی منع کرده شده است، خداوند متعال می فرماید: ﴿فَمَنۡ أَظۡلَمُ مِمَّنِ ٱفۡتَرَىٰ عَلَى ٱللَّهِ كَذِبٗا لِّيُضِلَّ ٱلنَّاسَ بِغَيۡرِ عِلۡمٍۚ إِنَّ ٱللَّهَ لَا يَهۡدِي ٱلۡقَوۡمَ ٱلظَّٰلِمِينَ « پس چه کسی ستمکار‌‌تراست از آن کس که بر الله دروغ بندد، تا مردم را از روی نادانی گمراه سازد؟! مسلّماً الله گروه ستمکاران را هدايت نمی‌کند»، در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَلَا تَقُولُواْ لِمَا تَصِفُ أَلۡسِنَتُكُمُ ٱلۡكَذِبَ هَٰذَا حَلَٰلٞ وَهَٰذَا حَرَامٞ لِّتَفۡتَرُواْ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَۚ إِنَّ ٱلَّذِينَ يَفۡتَرُونَ عَلَى ٱللَّهِ ٱلۡكَذِبَ لَا يُفۡلِحُونَ * مَتَٰعٞ قَلِيلٞ وَلَهُمۡ عَذَابٌ أَلِيمٞ «و چیزی را که زبان‌تان به دروغ توصیف می‌کند؛ نگویید: این حلال است، و آن حرام تا بر الله افترا ببندید، یقیناً کسانی‌که بر الله افترا می‌بندند؛ رستگار نمی‌شوند * (در این دنیا) بهرۀ اندک (نصیب‌شان می‌شود) و برای آن‌ها (در آخرت) عذاب دردناک است». پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «کسی که بدون علم به مردم فتوا بدهد او را فرشتگان آسمان و زمین نفرین و لعنت می کنند»، بزرگان صحابه و تابعین از فتوا دادن احتیاط می کردند چون خطورت آنرا می دانستند، چنانچه حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه می فرماید: “در زیر سایه کدام آسمان قرار خواهم گرفت و کدام زمین مرا جا خواهد داد؟ اگر بدون علم در باره کتاب خداوند متعال چیزی بگویم”، حضرت شعبی رحمه الله در باره مسأله‌ای پرسیده شد: در پاسخ گفت: درست نمی دانم، پس شاگردانش به او گفتند: از این سخنت ما شرمیدیم، او به آنها گفت: ولی فرشتگان وقتی گفتند: «ما چیزی جز آنچه به ما آموخته ای نمی دانیم» شرمنده نشدند، و عبد الرحمن بن ابی لیلی گفت: من یکصد و بیست انصار از یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم را صحبت نمودم: وقتی یک آنها در باره چیزی پرسیده می شد سوال را راجع می کرد به صحابه دیگری، و او به صحابه دیگری تا که به نخستین صحابه بر می گشت.

حمایت منافع عمومی مسئولیت مشترک است، هر شخص طبق جایگاه و توانایی اش از آن مسئول می باشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همه ی شما مسئوليد و هريک از شما درباره ی زيردستانش بازخواست می شود؛ رهبر يا حاکم، مسئول رعيت است و مرد مسئول خانواده اش؛ و زن درباره ی خانه ی شوهرش و فرزندان او مسئوليت دارد. و خدمتکار درباره ی اموالِ آقای خود و مسئوليتی که به او سپرده شده، مسئول است. پس همه ی شما مسئوليد و درباره ی مسئوليت و زيردستان خود بازخواست خواهيد شد».

در واقع بسا مردم در باره آنچه که می گویند یا نوشته می کنند و یا در رسانه های ارتباط جمعی به اشتراک می گذارند بی توجه می باشند، بلکه برخی مردم این کار را نوعی از سرگرمی می پندارند و نمی دانند که شایعه پراکنی میان مردم یکی از راه های تخریب و ویرانی است که اهل باطل در درگیری شان با اهل حق به کار می برند، پس دیده می شود که برخی افراد ملت یکپارچه بر برخی دیگرشان شک می کنند، و برخی آنان برخی دیگر شان را خاین قلم داد می کنند؛ بناء پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همین گناه انسان را کافیست, هرآنچه را که بشنود آنرا تأیید کند و میان مردم شایعه نماید».

پس وقتی سخن گفتن پیرامون هرآنچه که انسان شنیده است یکی از انواع دروغ بوده باشد و گوینده آن در آخرت به شدیدترین صورت مجازات شود، پس چگونه خواهد بود کسی که درباره چیزی به دروغ و بهتان و افتراء سخن می گوید که نه دیده و نه شنیده و نه پیرامون آن علم دارد؟ و چه بسا سخنان دروغی که به آفاق می رسد، و در روز قیامت سبب مجازات گوینده آن می شود، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «بنده سخنی در جهت رضايت الله متعال می گويد که توجه چندانی بدان ندارد اما به موجبِ آن الله بر درجاتش می افزايد. و بنده سخنی بر زبان می آورد که موجب خشم الله متعال است حال آنکه اهمیت چندانی به آن نمی دهد، اما به سبب آن در دوزخ سقوط می کند»، امری که از ما می خواهد تا احتیاط و تعقل کنیم و پیرامون آنچه که نمی دانیم نپیچیم، یا بدون علم به کسی فتوا ندهیم.

خداوند متعال امر نموده تا ما تحقیق نماییم و به تعقیب تخریبکاران نرویم، و پیرامون هر خبری که به ما می رسد تحقیق و بررسی کنیم، چنانچه می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ إِن جَآءَكُمۡ فَاسِقُۢ بِنَبَإٖ فَتَبَيَّنُوٓاْ أَن تُصِيبُواْ قَوۡمَۢا بِجَهَٰلَةٖ فَتُصۡبِحُواْ عَلَىٰ مَا فَعَلۡتُمۡ نَٰدِمِينَ «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اگر (شخص) فاسقی خبری برای شما آورد، پس (دربارۀ آن) بررسی (و تحقیق) کنید، تا آنکه (مبادا) به گروهی از روی نادانی آسیب برسانید، آنگاه بر آنچه انجام داده‌اید پشیمان شوید». و پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «احتیاط و مشورت از جانب خداوند است و عجله از سوی شیطان».

ما چقدر نیازمند هستیم تا ارزش‌های منافع عمومی را درک نماییم، و منافع عمومی را بر منافع شخصی ترجیح دهیم، و مخاطر و چالش‌های اطراف ما را بدانیم. پس باید از تجربه دیگران پند بگیریم و بیاموزیم، و فرصت تخریب را از دشمنان دین و وطن بگیریم، و همه ما برحق متحد و یکپارچه ثابت بوده باشیم، تا مبادا در لجنزار دشمنان سقوط کنیم، و باید اعتماد را میان ما نشر نماییم و بر انجام کارهای نیکی که منفعت آن بر همگان بر می گردد, با هم تعاون و همکاری نماییم.

بار خدایا! ما را توفیق بده تا حقوق وطن را ادا  نماییم، و ملت، رهبران، ارتش و پولیس ما را حفظ نما، و مصر و همه کشورهای جهان را امن و آرام و متقدم بگردان.

اسلام کار و رفتار است “نمونه‌های از زندگی تابعین”

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم می فرماید: ﴿وَٱلَّذِينَ جَآءُو مِنۢ بَعۡدِهِمۡ يَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغۡفِرۡ لَنَا وَلِإِخۡوَٰنِنَا ٱلَّذِينَ سَبَقُونَا بِٱلۡإِيمَٰنِ وَلَا تَجۡعَلۡ فِي قُلُوبِنَا غِلّٗا لِّلَّذِينَ ءَامَنُواْ رَبَّنَآ إِنَّكَ رَءُوفٞ رَّحِيمٌ «و (نیز) کسانی‌که بعد از آن‌ها (بعد از مهاجران و انصار) آمدند، می‌گویند: پروردگارا! ما را و برادران‌مان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز، و در دل‌های‌مان کینه‌ای نسبت به کسانی‌که ایمان آورده‌اند قرار مده، پروردگارا! بی‌گمان تو رؤوف و مهربانی»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او، بر آل و اصحاب او و بر همه کسانی تا روز قیامت از آنها به نیکی پیروی نمودند رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

همانا خداوند متعال از میان بندگان خود کسانی را انتخاب می کند تا مخلصانه در خدمت دین و رسالت او بوده باشند، و پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که بهترین‌های این امت اصحاب او، و سپس تابعین و تابع تابعین هستند، از حضرت عبد الله بن مسعود رضی الله عنه روایت است که می گوید: پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «بهترین مردم کسانی اند که در قرن من زندگی می کنند، سپس کسانی که بعد از آنها می آیند، و سپس آنانی که در قرن عقب آنها می آیند…»، پس آنها بهترین‌های هستند که به خوبی و برتری توصیف شده اند، امانت علم را حمل نمودند و از آن تحریف تندروان، جعل فریبکاران و تأویل جاهلان را نفی کردند، و خداوند متعال آنها را توصیف نموده با اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم قرار داده است، و آنان را به نیکی توصیف کرده و از ایشان خشنود گردیده و برای شان باغهایی از بهشت را وعده نموده که از زیر آنها نهرهایی جاری است، خداوند متعال می فرماید: ﴿وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلۡأَوَّلُونَ مِنَ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحۡسَٰنٖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُ وَأَعَدَّ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي تَحۡتَهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ «و پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار، و کسانی‌که به نیکی از آن‌ها پیروی کردند، الله از آن‌ها خشنود گشت، و آن‌ها (نیز) از او خشنود شدند، و برای آن‌ها باغ‌هایی (از بهشت) آماده کرده است، که نهرها از زیر (درختان) آن جاری است، جاودانه در آن خواهند ماند، این کامیابی بزرگ است».

و تابعین کسانی اند که از ناحیه زمانی نزدیک ترین اشخاص به پیامبر صلی الله علیه وسلم می باشند، پس تابعین نسل بعد از نسل صحابه هستند، و تابع تابعین نسل بعد از نسل تابعین (رضوان الله علیهم أجمعین) می باشند.

و خداوند به امام بوصیری رحمه الله خیر کثیر نصیب نماید، چنین می فرماید:

و همه آنها از رسول الله اقتباس می کنند**همچون حفنه از بحر یا جرعه از باران

و تابعین با اصحاب رسول الله صلی الله علیه وسلم صحبت نمودند، و از آنها علم کسب کردند، و صحابه به فضیلت و برتری و علم آنها گواهی دادند، چنانچه حضرت ابن عمر رضی الله عنهما به سعید بن المسیب رضی الله عنه چنین گواهی داده فرمود: “بی گمان او یکی از مفتیان وقت است”، و چنین می گفت: “از سعید بن المسیب بپرسید؛ چون او جلیس نیکوکاران بوده است”، و حضرت سعید بن المسیب در زندگی صحابه فتوا می داد. و پس از وفات دانشمند امت حضرت عبد الله بن عباس رضی الله عنهما در مکه عطاء بن ابی رباح فتوا می داد، و زمانی که ابن عمر رضی الله عنهما به مکه آمد, اهالی مکه مسایل را از او پرسیدند، پس حضرت ابن عمر(رض) به آنها گفت: ای اهالی مکه همه مسایل را بر من جمع می کنید در حالی که ابن ابی رباح در میان شما وجود دارد؟.

و تابعین با محبت راستین شان به پیامبر صلی الله علیه وسلم معروف هستند، و زمانی که حسن بصری رحمه الله در باره حدیث گریان و فریاد نمودن تنه درخت برای رسول الله صلی الله علیه وسلم سخن می گفت گریان نموده گفت: ای بندگان خدا! چوب به اشتیاق نزدیک شدن به پیامبر صلی الله علیه وسلم فریاد می زند، پس شما سزاوار تر از آن هستید تا برای دیدار و نزدیکی او (ص) مشتاق بوده باشید. و باری امام مالک رحمه الله پرسیده شد که از ایوب سختیانی چه شنیده است؟ در پاسخ گفت: او دو بار حج نمود، و همیشه به او نزدیک می شدم چیزی نمی شنیدم مگر اینکه هرگاه نام پیامبر صلی الله علیه وسلم را یاد می نمود به حدی گریان می کرد که به حالش رحم من می آمد… و احترام آنها برای پیامبر صلی الله علیه وسلم به حدی بود که وقتی یکی آنها می خواست در باره او(ص) سخن بگوید تا خویشتن را به خوب ترین حالت و شکل آماده نمی کرد در باره اوصاف او(ص) سخن نمی گفت، و پیروان خود را با چنین عادت تربیت نموده بودند، ابو سلمه الخزاعی رحمه الله می گوید: امام مالک بن انس رحمه الله وقتی می خواست حدیثی بیان نماید همچون وضوی نماز وضو می گرفت، خوبترین لباس خویش را می پوشید و ریش خود را شانه می نمود، برایش گفتند چرا چنین می کنی؟ در جواب گفت: با چنین عمل حدیث پیامبر صلی الله علیه وسلم را توقیر و احترام می کنم.

و برخی از تابعین را پیامبر صلی الله علیه وسلم یاد نموده است، مانند اویس قرنی که نسبت به مادرش سخت نیکوکار بود، او را پیامبر صلی الله علیه وسلم برای یاران خود یاد آوری نموده بود، و به آنها خبر داده بود که دعای او حتما نزد پروردگار پذیرفته می شود، از حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه روایت است که فرمود: من از پیامبر صلی الله علیه وسلم شنیدم که می فرمود: «همانا بهترین تابعین مردی است به نام اویس، و او مادری دارد که نسبت به او خیلی نیکوکار است، و او بیماری سفیدی یا پیسی داشت (که از آن جز مقدار یک درهم شفا یاب شده بود)، از او بخواهید تا برای تان از بارگاه خداوند مغفرت و آمرزش بخواهد»، پس زمانی که اهالی یمن آمدند حضرت عمر رضی الله عنه در جستجوی او برآمد تا که او را دید، و برایش گفت: برایم مغفرت بخواه، گفت: تو باید برای من طلب مغفرت کنی، چون تو یار پیامبر خدا هستی و به بهشت مژده داده شده ای، ولی حضرت عمر همواره از او خواست تا که برایش طلب مغفرت و آمرزش نمود…

و تابعین رحمهم الله دین را به صورت درست از صحابه رسول الله صلی الله علیه وسلم آموختند، چنانچه امام حسن بصری رحمه الله -که از بزرگان تابعین است- وقتی پرسیده شد: آیا مؤمن هستی؟ در پاسخ گفت: “ایمان دو نوع است؛ پس اگر تو از من درباره ایمان به خداوند، به فرشتگان او، به کتابها و به پیامبران او، به بهشت و دوزخ، به زنده شدن پس از مرگ و به حساب و کتاب روز قیامت می پرسی, پس من مؤمن هستم و به همه آنها ایمان دارم، و اگر درباره ایمان مذکور در این فرموده خداوند می پرسی: ﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَإِذَا تُلِيَتۡ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ٢ ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ٣ أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ «مؤمنان تنها کسانی هستند که چون نام الله برده شود، دل‌های شان ترسان گردد، و چون آیات او بر آن‌ها خوانده شود، ایمان‌شان افزون گردد، و بر پروردگارشان توکل می‌کنند(2) کسانی‌که نماز را بر پا می‌دارند، و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند(3) اینان، مؤمنان حقیقی هستند، برای آنان درجاتی پیا‌پی (عالی) نزد پروردگارشان است، و (همچنین) آمرزش، و روزی فراوان و نیکو (در بهشت) است»، اگر پرسشت مربوط به ایمان مذکور دراین آیات بوده باشد، پس سوگند به الله من نمی دانم که آیا از جمله آنها هستم یا نه، بیهقی در پیوند به آن می گوید: امام حسن بصری رحمه الله در حال به اصل ایمان خود توقف نکرده است، بلکه در باره کمال آن توقف نموده است که خداوند اهل ایمان کامل را در بهشت به روزی فراوان وعده داده است، چنانچه می فرماید: ﴿لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ «برای آنان درجاتی پیا‌پی (عالی) نزد پروردگارشان است، و (همچنین) آمرزش، و روزی فراوان و نیکو (در بهشت) است».

همچنین آنها آسان‌گیری و میانه روی را آموختند و در زندگی روزمره شان تطبیق نمودند، سفیان ثوری رحمه الله می گوید: جز این نیست که علم نزد ما رخصت و امانت است، اما تشدد و تندروی را هرکس نیک می داند، و ازرق پسر قیس می گوید: ما در کنار دریایی در اهواز بودیم که آب آن خشکیده و تمام شده بود، پس ابو برزه اسلمی سوار بر اسبی آمد، وقتی خواست نماز بخواند اسب خود را رها کرد، هنگامی که اسبش فرار نمود نماز را گذاشت و در پی اسبش دوید تا آنرا دریابد، پس آنرا گرفت و سپس آمد و نماز خود را ادا نمود، و درمیان ما مردی صاحب دیدگاهی بود، و او گفت: این شیخ را می بینید، نمازش را به خاطر اسبی رها کرد! پس ابو برزه اسلمی به او روی آورد و گفت: از زمانی که از رسول الله صلی الله علیه وسلم جدا شدم تا هنوز هیچ کسی با من چنین خشونت نکرده بود، گفت: خانه من خیلی دور است، پس اگر نمازم را تمام می کردم و به تعقیب اسبم نمی رفتم, تا شب نمی توانستم نزد اهلم برسم، و من این کار را از پیامبر صلی الله علیه وسلم آموختم که خود او(ص) وقتی میان دو امر اختیار داده می شد آسان و سهل آنرا انتخاب می کرد اگر در آن گناهی نمی بود، و او صلی الله علیه وسلم می فرماید: «(به خود و دیگران) آسان بگیرید، سخت‌گیر نباشید، بشارت دهید و نفرت نیافرینید»، و در حدیث دیگری می فرماید: «نرمی و لطافت در هر چيزی که باشد، آن را زيبا و آراسته می سازد و از هر چيزی که جدا شود، آن را زشت و معيوب می گرداند».

همچنین مهربانی، همبستگی و احساس آلام دیگران را نیز در زندگی روزمره شان عملاً تطبیق نمودند، چنانچه حضرت علی پسر حسین پسر علی کرم الله وجه بر بسیاری از فقرا و مساکین به طور مخفی خیرات و صدقات می نمود که هیچ کسی خبر نمی شد و او را نمی شناخت، زمانی که وفات نمود, فقرا کسی را از دست دادند که برآنها مصرف می نمود، وقتی او را غسل می دادند در پشت و شانه های او آثار حمل بار به سوی خانه بیوه زنان و مساکین را دریافتند، پس دانستند کسی که در شب برای آنها مواد غذایی می آورده او بوده است، و گفته می شود: او در مدینه مصرف صد خانواده را می پرداخته است.

و این مهربانی و همبستگی تنها منحصر بر مسلمانان نبود، بلکه شامل مسلمانان و غیر مسلمانان می شد، چنانچه حضرت عمر بن عبد العزیز رضی الله عنه به کارمندان خود در بصره نوشت: “به اهل ذمهء موجود نزدتان ببینید، اگر سن کسی از آنها بزرگ شده و قوت و توانایی او ضعیف گردیده است و نمی تواند کار کنند, پس بر او از بیت المال مسلمانان به اندازه نیازمندی اش بپردازید”، و او در این کار به حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه اقتدا نموده است، طوری که روزی حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه پیره مرد اهل کتاب را دید که از مردم سوال‌گری می کند، پس فرمود: سوگند به الله ما درباره این آدم انصاف نکرده ایم وقتی در جوانی مال او را خوردیم و در پیری او را ضایع نمودیم، سپس از بیت المال برای او به اندازه نیازش معاش مقرر نمود. و همچنین حضرت خالد بن ولید رضی الله عنه در صلحش با اهل حیره چنین کرد. و همه آنها در این خصوص به پیامبر صلی الله علیه وسلم اقتدا نموده بودند و احکام درست دین را تطبیق می کردند، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ «الله شما را از نیکی‌کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی‌که در (امر) دین با شما نجنگیده‌اند و شما را از دیارتان بیرون نکرده‌اند، نهی نمی‌کند، بی‌گمان الله عدالت پیشگان را دوست دارد».

و این مهربانی و رحمت تنها بر انسان متوقف نبود، بلکه شامل حیوانات، پرندگان و دیگر مخلوقات نیز می شد، حضرت عمر بن عبد العزیز رضی الله عنه به کارمند خود در مصر نوشت و او را بر مهربانی با شتر توصیه نمود، چنانچه فرمود: به من خبر رسیده که در مصر برای انتقال اموال از شتر کار می گیرند، و بر هر شتر بیشتر از هزار پیمانه بار می کنند، پس وقتی این مکتوب من برایت رسید، نباید بشنوم که کسی شتری را بیشتر از ششصد پیمانه بار کند.

همچنین بر مهربانی با آن توصیه نمود، و گفت نباید به آن توهین شود و نباید زده شود، و این امر را از پیامبر صلی الله علیه وسلم آموخته بود: زمانی که صاحب شتر را توصیه کرد تا با شترش مهربان باشد چنانچه فرمود: «آیا درباره این چهارپا که خداوند تو را مالک آن گردانیده است از خدا نمی ترسی، چون شتر از تو به من شکایت کرد که آنرا گرسنه نگه می داری».

أقولُ قولِي هذَا ، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او، بر همه آل و اصحاب او و بر کسانی که تا روز جزا از آنها به نیکی پیروی نمودند درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

به راستی بزرگترین امتیاز تابعین نسبت به دیگران: تحمل و لطف شان با مردم و عاجزی و فروتنی در برابر آنها بود، پس در تعامل و رفتارشان با مردم بیشترین تحمل، گذشت، لطف و نرمی را دارا بودند، قتاده می گوید: بر حسن بصری رحمه الله وارد شدیم، او در خواب بود، و بالای سرش ظرفی گذاشته شده بود، پس آنرا گرفتیم و دیدیم که داخل آن نان و میوه است، و به خوردن آن آغاز کردیم، دراین هنگام بیدار شد و ما را دید خوشحال گردید، با تبسم این آیت قرآن را تلاوت نمود: ﴿أوۡ صَدِيقِكُمۡۚ لَيۡسَ عَلَيۡكُمۡ جُنَاحٌ أَن تَأۡكُلُواْ جَمِيعًا أَوۡ أَشۡتَاتٗاۚ «یا (خانه‌های) دوستان‌تان (چیزی) بخورید، بر شما گناهی نیست که دسته‌جمعی یا جداگانه (غذا) بخورید»، و از جریر پسر حازم رضی الله عنه روایت است که گفت: ما نزد حسن بودیم و نیمه روز شده بود، پسرش گفت: اندکی شیخ را به حالش بگذارید زیرا شما بر او مشقت نمودید، چون او تا هنوز نه غذا خورده و نه آب، حسن بصری به فرزندش گفت: آنها را به حالشان بگذار، سوگند به الله هیچ چیزی مرا به اندازه دیدار آنها خشنود نمی سازد.

و در این امر انکار خودپرستی، دانستن جایگاه علم و احترام آن و بیان جایگاه دین خداوند در نفوس مسلمانان می باشد، و شاید این موضوع درسی بوده باشد برای کسانی که بدون دانش بحیث پیشوای مردم قرار می گیرد و بدون علم پیرامون دین خداوند سخن می گوید، پس خود گمراهند و دیگران را گمراه می کنند، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «درواقع خداوند علم را با بیرون کردن آن از سینه بندگان نمی گیرد، ولیکن علم را با گرفتن و مرگ علما می گیرد، حتی وقتی هیچ عالمی باقی نماند درآن وقت مردم جاهلان را پیشوایان شان انتخاب می کنند، پس این جاهلان وقتی درباره چیزی پرسیده شوند بدون علم فتوا می دهند، پس خود گمراه هستند و دیگران را گمراه می سازند».

تابعین برای امامانی که بعد از آنها آمدند سرمشق قوی بودند، چنانچه ابو جعفر منصور از امام مالک بن انس رحمه الله –که تابع تابعین است- خواست تا کتاب “الموطأ” او در کشورهای مختلف اسلامی مورد اعتماد قرار گیرد، گفت: من تصمیم گرفتم تا طبق احکام کتابهای نوشته شما –یعنی الموطأ- حکم نمایم، پس آنرا چندین نسخه کاپی می کنیم و به همه شهرهای اسلامی یک نسخه از آنرا می فرستم، و دستور می دهم تا طبق آن عمل شود و از احکام آن پا فراتر ننهند، و غیر آن که همه علم نوآوری شده است را رها کنند، چون به نظر من اصل علم روایت و علم اهل مدینه است، ولی امام مالک رحمه الله گفت: ای امیر مؤمنان چنین مکن، چون قبلا به مردم سخنانی رسیده، احادیثی را شنیدند، روایاتی را نقل نمودند، و هر یک آنها طبق آنچه عمل نمودند که قبلا برای شان رسیده است، و با آن به اختلاف مردم نزدیک شدند، پس برگرداندن آنها از باور و معتقدات شان سخت است، پس مردم را به آنچه که روان هستند و اهل هر شهر برای شان برگزیدند بگذار، ابو جعفر منصور گفت: سوگند به عمرم اگر امام مالک در این امر از من اطاعت می کرد حتما به آن دستور می دادم.

و از صفت خوب تواضع و از بزرگی علم و دانش آنچه است که از امام شافعی رحمه الله روایت شده زمانی که با شاگر خود یونس بن عبد الأعلی اختلاف نمود، یونس با خشونت از مجلس برخواست و رفت، وقتی شب دررسید یونس صدای کوبیدن دروازه خانه اش را شنید، گفت: پشت دروازه کیست؟ گفت: محمد بن ادریس، یونس می گوید: جز امام شافعی همه کسانی که نام شان محمد بن ادریس بود را به یاد آوردم و درباره شان فکر کردم، می گوید: زمانی که در را گشودم ناگهان او را در پشت دروازه دیدم، پس امام شافعی رضی الله عنه گفت: ای یونس! درحالی که ما را صدها مسئله با هم جمع می کند آیا معقول است یک مسئله ما را از هم دور کند؟! ای یونس کوشش نکن در همه اخلافات پیروز بوده باشی، گاهی به دست آوردن دلها بهتر از کسب مواقف است، پلی که را ساختی و از آن گذشتی ویران مکن، چون شاید روزی محتاج دوباره برگشت از آن شوی، همیشه مخالف اشتباه باش نه مخالف کسی که اشتباه می کند، و با تمام قلبت گناه را زشت بپندار، لیکن شخص گنه کار را ببخش و با او مهربان باش، ای یونس! دیدگاه را انتقاد کن ولی صاحب آنرا احترام کن، زیرا وظیفه ما از بین بردن بیماری است نه بیمار.

خداوند امام شافعی را بیامرزد چنانچه می گوید:

نیکوکاران را دوست می دارم درحالی که من از جمله آنها نیستم

تا شاید توسط آنها شفاعت کمایی کنم

زشت می پندارم کسی را که تجارتش گناه است

اگرچه همه مان در متاع و کالا باهم برابریم

و علمای کرام ما نیز برچنین اسلوب رفتار نمودند، پس آنها در حمل بار امانت دین خداوند متعال، درک درست آن، تخلق به اخلاق آن و در تبلیغ آن برای مردم به زیباترین صورت و با حکمت و پند نیکو برای ما بهترین الگو و سرمشق هستند.

بار خدایا! ما را از جمله کسانی بگردان که سخن را می شنوند و به وجه احسن از آن پیروی می کنند، آنها کسانی اند که خداوند هدایت شان کرده و آنها صاحبان خرد هستند.