واجب آموزگار و دانش‌آموز

  ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم می فرماید: ﴿يَرۡفَعِ ٱللَّهُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنكُمۡ وَٱلَّذِينَ أُوتُواْ ٱلۡعِلۡمَ دَرَجَٰتٖۚ وَٱللَّهُ بِمَا تَعۡمَلُونَ خَبِيرٞ «الله مقام (و درجات) کسانی را از شما که ایمان آورده‌اند و کسانی را که علم داده شده‌اند بالا می‌برد، و الله به آنچه می‌کنید آگاه است» [المجادلة: 11]. گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی‌همتا و دانای با حکمت، و گواهی می دهم که سردار و پیامبرما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خدا و پیامبر درس ناخوانده و کریم است، اللَّهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ وَبَارِكْ عَلَيهِ وَعَلَى آلِهِ وَصَحْبِهِ الغُرِّ المَيَامِينِ ، ومَنْ تَبِعَهُمْ بِإِحْسَانٍ إلَى يَوْمِ الدِّينِ.

اما بعد!

  ما اکنون در آستانه سال تعلیمی جدید قرار داریم، از خداوند متعال می خواهیم تا این سال را برای همه فرزندان ما سال تلاش، جدیت و تفوق بگرداند، بدون تردید دین مقدس اسلام برای علم اولویت بزرگ و اهتمام ویژه داده است، چون علم زندگی و روح دل‌ها و روشنایی چشم‌ها می باشد؛ زیرا علم صاحب خود را به جایگاه انسانهای برتر و درجات عالی در دنیا و آخرت می رساند، و با علم است که صله رحم دانسته می شود، و با علم است که حلال و حرام شناخته می شود، و با علم خداوند متعال گروه‌هایی را بلند می برد و ایشان را بهترین رهبران و امامان قرار می دهد، آثارشان اقتباس می گردد و به افعال‌شان اقتدا می شود، خداوند متعال می فرماید: ﴿ قُلۡ هَلۡ يَسۡتَوِي ٱلَّذِينَ يَعۡلَمُونَ وَٱلَّذِينَ لَا يَعۡلَمُونَۗ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ «بگو: آیا کسانی‌که می‌دانند، و کسانی‌که نمی‌دانند یکسان هستند؟! تنها خردمندان پند می‌پذیرند» [الزمر: 9].

  اهتمام اسلام به علم و تشویق برآن از نخستین آیات قرآن کریم که بر پیامبر صلی الله علیه وسلم نازل شد ظاهر می گردد، چون خداوند متعال می فرماید: ﴿ٱقۡرَأۡ بِٱسۡمِ رَبِّكَ ٱلَّذِي خَلَقَ خَلَقَ ٱلۡإِنسَٰنَ مِنۡ عَلَقٍ ٱقۡرَأۡ وَرَبُّكَ ٱلۡأَكۡرَمُ ٱلَّذِي عَلَّمَ بِٱلۡقَلَمِ عَلَّمَ ٱلۡإِنسَٰنَ مَا لَمۡ يَعۡلَمۡ «(ای پیامبر) بخوان به نام پروردگارت که (هستی را) آفرید* (همان پروردگار که) انسان را از خون بسته آفرید* بخوان، و پروردگارت (از همه) بزرگوار‌تر است* (همان) کسی‌که بوسیلۀ قلم (نوشتن) آموخت* به انسان آنچه را که نمی‌دانست آموخت» [العلق: 1-5]. پس نخستین امری که در قرآن کریم نازل گردید امر به خواندن بود و خواندن نخستین دروازهء علم است، سپس بعد از امر بر خواندن به قلم که وسیله نوشتن، تدوین و نقل علم است اشاره نموده است؛ و این موضوع همه انسانها را آگاه می سازد که علم دارای اهمیت و برتری بزرگی است و بر تحصیل آن تشویق و ترغیب می کند.

  پس علم جایگاه بزرگ دارد، و اهل علم و دانشمندان دارای منزلت عالی هستند، چون اگر علم و علما نمی بودند حتما مردم گمراه می شدند، پس علم روشنایی است که صاحب آن با آن حقایق امور را درک می کند و می بیند، و دانشمندان نسبت به مردم مانند ستارگان آسمان هستند که مردم توسط آنها راهیاب می شوند، خداوند متعال می فرماید: ﴿أَفَمَن يَعۡلَمُ أَنَّمَآ أُنزِلَ إِلَيۡكَ مِن رَّبِّكَ ٱلۡحَقُّ كَمَنۡ هُوَ أَعۡمَىٰٓۚ إِنَّمَا يَتَذَكَّرُ أُوْلُواْ ٱلۡأَلۡبَٰبِ «آیا کسی‌که می‌داند آنچه از (طرف) پروردگارت بر تو نازل شده حق است، مانند کسی است که او نابیناست؟! تنها خردمندان پند می‌گیرند» [الرعد: 19]. پس خداوند متعال در این آیت مردم را به دو بخش تقسیم نموده است: دانشمند، و نابینا، علم را در مقابل نابینایی قرار داده است، پس بینایی درینجا بینایی علم و معرفت است نه بینایی ظاهری به معنای دیدن اشیا، خداوند متعال می فرماید: ﴿فَإِنَّهَا لَا تَعۡمَى ٱلۡأَبۡصَٰرُ وَلَٰكِن تَعۡمَى ٱلۡقُلُوبُ ٱلَّتِي فِي ٱلصُّدُورِ «پس بی‌گمان چشم‌های (ظاهر) نا‌‌‌بینا نمی‌شود، و لیکن دل‌های ی که در سینه‌هاست؛ نابینا می‌شود» [الحج: 46]. ازینجاست که قرآن کریم جایگاه علم را بلند نموده و از آن با واژه سلطان تعبیر کرده است، طوری که می فرماید: ﴿ٱلَّذِينَ يُجَٰدِلُونَ فِيٓ ءَايَٰتِ ٱللَّهِ بِغَيۡرِ سُلۡطَٰنٍ أَتَىٰهُمۡۖ كَبُرَ مَقۡتًا عِندَ ٱللَّهِ وَعِندَ ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْۚ كَذَٰلِكَ يَطۡبَعُ ٱللَّهُ عَلَىٰ كُلِّ قَلۡبِ مُتَكَبِّرٖ جَبَّارٖ «(همان) کسانی‌که بی آنکه حجتی برایشان آمده باشد، در آیات الله مجادله می‌کنند (این عمل) نزد الله و نزد کسانی‌که ایمان آورده‌اند سخت ناپسند (و موجب خشم) است این گونه الله بر دل هر متکبر سرکشی مهر می‌نهد» [غافر: 35].

  و پیامبر صلی الله علیه وسلم نیز جایگاه علم و فضیلت طالب علم را بیان نموده است، طوری که می فرماید: «کسی که راه طلب علم را اختیار کند، خداوند متعال راهی از راه های بهشت را برای او میسر و آماده می سازد، همانا فرشتگان برای خشنودی طالب علم بالهای شان را در زیر پای او فرش می کنند، و برای عالم کسانی که در آسمان و کسانی که در زمین هستند و حتی ماهی ها در دل دریا طلب مغفرت می کنند، و به راستی برتری و فضیلت عالم بر عابد مانند برتری ماهتاب شب چهارده بر سایر ستارگان می باشد، و بی گمان علما وارثین پیامبران هستند، و از پیامبران دینار یا درهم به میراث گرفته نمی شود، بلکه تنها علم به میراث برده می شود، پس کسی که علم کسب نماید در واقع نصیب بزرگی را به دست آورده است»، و ابو ذر رضی الله عنه می گوید: پیامبر صلی الله علیه وسلم به من گفت: «ای اباذر! اگر هر شب یک آیت از قرآن کریم را بیاموزی برایت بهتر از ادای صد رکعت نماز است، و اگر هرشب یک باب از علم را بیاموزی –برابر است با آن عمل کرده شود یا نشود- برایت از ادای هزار رکعت نماز بهتر است».

  و امام علی رضی الله عنه می گوید: «علم بهتر از مال است؛ چون علم ترا حفاظت می کند و تو از مال حفاظت می کنی، علم حاکم است و مال محکوم، و مال با مصرف کردن کم می شود ولی علم با مصرف کردن افزایش میابد و نمو می کند».

  و علم دارای اخلاق بزرگ و آداب شریفی است که باید طالب علم و معلم آن هردو با آن مزین بوده باشند؛ از مهم‌ترین این اخلاق و آداب: داشتن اخلاص به خداوند متعال است، پس بر آموزگار و دانش‌آموز واجب است تا در طلب علم و تعلیم آن تنها خشنودی پروردگار را طلب نمایند، و از ریا کاری و شهرت پرهیز کنند، چون علم شهوت پوشیده‌ای دارد هرگاه بر دل انسان حاکم گردد بر او سیطره می کند, این  شهوت پوشیده: حب ظاهر شدن، طلب شهرت و تمایل داشتن بر صدر نشینی و مقام‌خواهی است، و گاهی این شهوت بر رفتار صاحب علم تأثیر می‌گذارد پس خود را بلندتر از دیگران می پندارد، و پیامبر صلی الله علیه وسلم از همه این صفات ناپسند هشدار داده می فرماید: «کسی که علم را برای مجادله با نادانان، یا برای فخرفروشی بر علما، و یا برای جلب توجه مردم, طلب نماید پس جای او در آتش دوزخ است».

  و برخی دیگری از اخلاق و آداب علم: تواضع و فروتنی است، مالک به رشید نوشت: «هرگاه علمی آموختی باید دانش، آرامش، خاموشی، وقار و حلم آن بر تو دیده شود و ظاهر گردد»؛ از همینجاست که حضرت عمر رضی الله عنه فرمود: «علم را بیاموزید، و برای آن آرامش و وقار را نیز بیاموزید»؛ زیرا هیچگاه علم با تکبر و غرور سازگار نمی شود، و با گناه به دست نمی آید، بلکه با طلب آن داده می شود و با تقوای و پرهیزگاری زیاد می گردد، طوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿وَٱتَّقُواْ ٱللَّهَۖ وَيُعَلِّمُكُمُ ٱللَّهُۗ وَٱللَّهُ بِكُلِّ شَيۡءٍ عَلِيمٞ «و از الله بترسید و (آنچه که برای شما مفید است) الله به شما آموزش می‌دهد، و الله به همه چیز داناست» [البقرة: 282]. بزرگان گفته‌اند: «هرکس به آنچه که آموخته است عمل کند، خداوند متعال به او چیزی را آموزش می دهد که نمی داند»، پس شرط اساسی تحقق علم لدنی الهی عمل کردن به آن است، چون خداوند متعال در صفت بنده نیکوکار خود در سوره کهف چنین می فرماید: ﴿فَوَجَدَا عَبۡدٗا مِّنۡ عِبَادِنَآ ءَاتَيۡنَٰهُ رَحۡمَةٗ مِّنۡ عِندِنَا وَعَلَّمۡنَٰهُ مِن لَّدُنَّا عِلۡمٗا «پس (در آنجا) بنده‌ای از بندگانم (= خضر) را یافتند که از جانب خود به او رحمتی عطا کرده و علم فراوانی از نزد خود به او آموخته بودیم» [الكهف: 65]. همچنین می فرماید: ﴿فَفَهَّمۡنَٰهَا سُلَيۡمَٰنَۚ وَكُلًّا ءَاتَيۡنَا حُكۡمٗا وَعِلۡمٗاۚ «پس آن (شیوۀ قضاوت عادلانه و درست) را به سلیمان فهماندیم، و به هر یک از آنان حکمت (= داوری) و دانش عطا کردیم» [الأنبياء: 79]، و خداوند متعال درباره حضرت یحیی علیه سلام چنین می فرماید: ﴿يَٰيَحۡيَىٰ خُذِ ٱلۡكِتَٰبَ بِقُوَّةٖۖ وَءَاتَيۡنَٰهُ ٱلۡحُكۡمَ صَبِيّٗا وَحَنَانٗا مِّن لَّدُنَّا وَزَكَوٰةٗۖ وَكَانَ تَقِيّٗا «(الله فرمود:) ای یحیي! کتاب (تورات) را با قوت (و جدیت) بگیر، و در کودکی به او دانش (و نبوت) دادیم و (نیز به او) شفقت و پاکیزگی ازجانب خود (عطا کردیم) و (او) پرهیزگاربود» [مريم: 12-13]، و خداوند بر زبان فرشتگان می فرماید: ﴿قَالُواْ سُبۡحَٰنَكَ لَا عِلۡمَ لَنَآ إِلَّا مَا عَلَّمۡتَنَآۖ إِنَّكَ أَنتَ ٱلۡعَلِيمُ ٱلۡحَكِيمُ «(فرشتگان) گفتند: منزهی تو! ما چیزی جز آنچه به ما آموختۀ نمی‌دانیم، تو دانای حکیمی» [البقرة: 32].

  و برخی از اخلاق و آداب علم: با وقار و باشخصیت بودن است، چون علم دارای رونق، هیبت، عظمت و بزرگی می باشد، و از نشانه‌های آن, اهتمام دادن به ظاهر نیک، نظافت، خوشبویی، و دور بودن از مجالس لهو ولعب می باشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همانا راه و روش نیک، خوش‌منظری و نیک‌برخوردی، و میانه روی یک بخش از بیست و پنج بخش نبوت است».

عالم برای سوال کننده مانند پزشک برای بیمار است، باید با او مهربان باشد، دست او را به سوی راه هدایت بگیرد و برای او راه درست را نشان بدهد، از معاویه بن حکم روایت است که می گوید: “روزی من با پیامبر صلی الله علیه وسلم نماز می خواندم درآن هنگام یکی از حاضرین در آنجا عطسه زد، من در جواب عطسه او یرحمک الله گفتم، پس همه مردم با چشمان‌شان به سوی من نگرستند، من گفتم: مادرتان به حال شما بگرید، چرا به سوی من می بینید؟ پس همه با دستان‌شان بر رانهای شان زدند، پس وقتی دیدم که آنها می خواهند مرا خاموش کنند خاموش شدم، پس وقتی پیامبر صلی الله علیه وسلم نمازش را تمام کرد, پدر و مادرم فدایش هیچ معلمی را نه پیش از او با چنین تعلیم و اخلاق نیکو دیده بودم و نه بعد از او، سوگند به الله نه بر من غضب شد و نه مرا زد و نه توهین و دشنامم نمود”.

همچنین شماری از موضوعات است که باید دانش‌آموز با آنها خود را آراسته بسازد، مهمترین آنها:

*حریص بودن و تلاش نمودن بر آموزش، مداومت و همیشگی در پی آن بدون خستگی و کسالت، پس نباید وقت خود را در کارهایی ضایع بسازد که مفید نیست، طوری که گفته می شود: تا تو همه وقت و جهد و تلاش خود را به علم ندهی علم جزء خود را به تو نمی دهد، زمانی که امام شافعی رحمه الله پرسیده شد: رغبت و اشتیاقت برای علم چگونه است؟ فرمود: وقتی سخنی را می شنوم که قبلا نشنیده ام، همه اعضای بدنم آرزو می کنند ای کاش برایش گوشهایی بوده باشد تا از شنیدن آن مستفید شوند همانطوری که گوش‌ها مستفید می شوند، پس برایش گفته شد: حرص و تلاشت برآن چگونه است؟ فرمود: مانند حرص و تلاش گرسنه‌ای بازداشته شده از رسیدن به لذت مال، پس برایش گفته شد: طلب و آموزشت چگونه است؟ فرمود: مانند طلب زنی که یگانه فرزند خود را گم نموده است.

تعظیم و احترام آموزگار: پس نباید دانش‌آموز با کردار یا گفتار بر معلم خود بی احترامی کند، امام شافعی رحمه الله فرمود: کتاب را نزد امام مالک رحمه الله از هیبت او بسیار با نرمی و آهسته ورق می زدم؛ تا مبادا صدای آنرا بشنود، و ربیع رحمه الله می گوید: سوگند به الله هیچگاه وقتی امام شافعی رحمه الله به سوی من نظر می کرد از هیبت او آب نمی نوشیدم.

خداوند به احمد شوقی خیر بسیار نصیب نماید چه خوب فرموده است:

به احترام معلم برخیز و بزرگی او را وفا کن** نزدیک بود معلم پیامبر بوده باشد.

بدون تردید ما نیاز جدی داریم تا همه علومی را بیاموزیم که توسط آن دنیای خود را آباد بسازیم به همان اندازه که نیازمند آموزش علومی هستیم که با آن موضوعات دینی خود را می آموزیم و مستقیم می سازیم. پس ما وقت ترفیه و خوشگذرانی نداریم، چون کار تحقیق علمی و اختراع و ابتکار واجب وقت گردیده است، تا ما بتوانیم به کاروان پیشرفت علمی بپیوندیم، یا برخی آنچه که از مسیر تقدم از ما ترک شده را دوباره به دست بیاوریم، پس برهریک ما لازم است تا دارای روحیه اختراع، و مبارزه و بلندپروازی بوده باشیم، و یا کم از کم هریک ما تصمیم و تمایل داشته باشیم تا ملت را دوباره به زمان پدران و نیاکان بزرگ ما برگردانیم که آنها همیشه برای طلب علم رخت سفر می بستند و برای تحصیل آن تلاش و جدیت بخرج می دادند حتی که جایگاه نخست را از آن خود کرده بودند، و در هر فن و علم علامه ها و دانشمندان زمان‌شان گردیده بودند، و علم‌شان برای همه ملت‌ها و تمدن‌های بعدی سرچشمه زلال و چراغ الهام‌بخش گردیده بود، و اکنون شعار ماست که می گوییم:

آباد می سازیم همانطوری که نیاکان ما**می ساختند و مانند آنها عمل می کنیم.

پس باید عالم و دانش‌آموز ما با اخلاق نیکو و ادب عالی مزین بوده باشند، و کردارشان مانند گفتارشان بوده باشد تا بتوانند بر مجتمع تأثیر وارد کنند، پس هرگاه ملت میان علم و عمل و اخلاق جمع نماید در عزت و کرامت و شرافت میان دیگر ملتها زندگی می کند، و در هر جایی که اخلاق و علم بوده باشد در آنجا ترقی و پیشرفت و شگوفایی می باشد.

أَقُولُ قَوْلِي هَذَا ، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، و درود و سلام بر خاتم پیامبران سردار ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم و بر آل و اصحاب او و بر همه کسانی که به صورت درست تا به روز جزا از آنها پیروی نمودند, باد.

برادران مسلمان!

همانا اسلام جایگاه علم و علما را با مختلف تخصصات‌شان بلند نموده است، پس علم ذی نفع شامل همه علومی می شود که برای امور دین و دنیای مردم مفید بوده باشد، بنابرین این فرموده خداوند متعال در معرض بیان جایگاه علوم دنیایی گفته شده است: {إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ} ترجمه: «جز این نیست که از میان بندگان خدا دانایان از او می ترسند»، چون خداوند متعال می فرماید: ﴿أَلَمۡ تَرَ أَنَّ ٱللَّهَ أَنزَلَ مِنَ ٱلسَّمَآءِ مَآءٗ فَأَخۡرَجۡنَا بِهِۦ ثَمَرَٰتٖ مُّخۡتَلِفًا أَلۡوَٰنُهَاۚ وَمِنَ ٱلۡجِبَالِ جُدَدُۢ بِيضٞ وَحُمۡرٞ مُّخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهَا وَغَرَابِيبُ سُودٞ وَمِنَ ٱلنَّاسِ وَٱلدَّوَآبِّ وَٱلۡأَنۡعَٰمِ مُخۡتَلِفٌ أَلۡوَٰنُهُۥ كَذَٰلِكَۗ إِنَّمَا يَخۡشَى ٱللَّهَ مِنۡ عِبَادِهِ ٱلۡعُلَمَٰٓؤُاْۗ إِنَّ ٱللَّهَ عَزِيزٌ غَفُورٌ «آیا ندیدی همانا الله از آسمان آبی را نازل کرد که بوسیلۀ آن میوه‌هایی با رنگ‌های گوناگون (از زمین) بیرون آوردیم، و از کوه‌ها (نیز) راه‌های (به رنگ) سفید و سرخ رنگارنگ و به غایت سیاه (پدید آوردیم) و همچنین از مردم و جنبندگان و چهارپایان با رنگ‌های مختلف (پدید آوردیم)، جز این نیست که از میان بندگان الله دانایان از او می‌ترسند، بی‌تردید الله پیروزمند آمرزنده است» [فاطر: 27-28]، در آیت دیگری می فرماید: ﴿إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَٰذَا بَٰطِلٗا سُبۡحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ «به راستی در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌های (آشکاری) برای خردمندان است کسانی‌که الله را در حال ایستاده و نشسته، و بر پهلوی خویش (آرمیده) یاد می‌کنند، و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند، (و می‌گویند:) پروردگارا این‌ها را بیهوده نیافریده‌ای، منزهّی تو! پس ما را از عذاب آتش (دوزخ) نگاه دار» [آل عمران: 190-191].

همچنین هدف از علم مفید هرآنچه است که برای دنیا و آخرت مردم منفعت داشته باشد، همچون علوم شرعی و عربی، علم پزشکی، داروسازی، فیزیک، کیمیا، فلک، انجنیری، انرژی و سایر علوم و معارف که برای خیر همه بشریت می باشد، پس اساس شخصیت ملی که می تواند اختراع کند و بیافریند, علم است، دلیل این موضوع این فرموده خداوند متعال می باشد: { فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ} ترجمه: «پس ای مردم اگر نمی دانید از اهل دانش بپرسید»، چون واژه (الذکر) عام‌تر از آن است که منحصر به یک علم مشخص کرده شود، پس موضوع عام است گنجایش همه علوم مفید را دارد، و بدون تردید ما نیازمند همه علوم هستیم که توسط آن امور دنیای خویش را می سازیم، همانطوری که نیازمند علومی هستیم که با آن امر دین خود را مستقیم می نماییم.

و شاید واجب و فریضه وقت برای علما در این زمانه تصحیح کردن مفاهیم اشتباه و صورت ذهنی غلط از اسلام و مسلمانان بوده باشد، و همچنین کار و تلاش برای نشر فکر درست اسلامی. از خداوند متعال می خواهیم تا ما را از جمله آن علمای با عدالت بگرداند و آنچه را که ما نمی دانیم به ما آموزش بدهد، و آنچه را که فراموش کردیم به یاد ما بیاورد، و راه نجاتی برای ما فراهم سازد.