یاد خداوند متعال و تأثیر آن بر استقامت نفس انسان

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم چنین می فرماید: ﴿ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ وَتَطۡمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكۡرِ ٱللَّهِۗ أَلَا بِذِكۡرِ ٱللَّهِ تَطۡمَئِنُّ ٱلۡقُلُوبُ«(همانا) کسانی‌که ایمان آوردند، و دل‌های شان به یاد الله آرام می‌گیرد، آگاه باشید! (تنها) با یاد الله دل‌ها آرام می‌گیرند»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بیهمتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر همه آل و اصحاب او درود و سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

خداوند متعال از بندگان خود می خواهد تا او را زیاد ذکر نمایند، و بر انجام این کار برای شان پاداش بزرگ وعده کرده است، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱذۡكُرُواْ ٱللَّهَ ذِكۡرٗا كَثِيرٗا * وَسَبِّحُوهُ بُكۡرَةٗ وَأَصِيلًا«ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! الله را بسیاریاد کنید * و صبح و شام او را تسبیح گویید»، در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَٱلذَّٰكِرِينَ ٱللَّهَ كَثِيرٗا وَٱلذَّٰكِرَٰتِ أَعَدَّ ٱللَّهُ لَهُم مَّغۡفِرَةٗ وَأَجۡرًا عَظِيمٗا«و مردانی‌که الله را بسیاریاد می‌کنند، و زنانی‌که الله را بسیاریاد می‌کنند، الله برای (همۀ) آنان آمرزش و پاداش عظیمی آماده کرده است»، همچنین می فرماید: ﴿إِنَّمَا ٱلۡمُؤۡمِنُونَ ٱلَّذِينَ إِذَا ذُكِرَ ٱللَّهُ وَجِلَتۡ قُلُوبُهُمۡ وَإِذَا تُلِيَتۡ عَلَيۡهِمۡ ءَايَٰتُهُۥ زَادَتۡهُمۡ إِيمَٰنٗا وَعَلَىٰ رَبِّهِمۡ يَتَوَكَّلُونَ * ٱلَّذِينَ يُقِيمُونَ ٱلصَّلَوٰةَ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ * أُوْلَٰٓئِكَ هُمُ ٱلۡمُؤۡمِنُونَ حَقّٗاۚ لَّهُمۡ دَرَجَٰتٌ عِندَ رَبِّهِمۡ وَمَغۡفِرَةٞ وَرِزۡقٞ كَرِيمٞ«مؤمنان تنها کسانی هستند که چون نام الله برده شود، دل‌های شان ترسان گردد، و چون آیات او بر آن‌ها خوانده شود، ایمان‌شان افزون گردد، و بر پروردگارشان توکل می‌کنند*کسانی‌که نماز را بر پا می‌دارند، و از آنچه به آنان روزی داده‌ایم، انفاق می‌کنند*اینان، مؤمنان حقیقی هستند، برای آنان درجاتی پیا‌پی (عالی) نزد پروردگارشان است، و (همچنین) آمرزش، و روزی فراوان و نیکو (در بهشت) است». و پیامبر صلی الله علیه وسلم نیز مسلمانان را تشویق و ترغیب نموده تا خداوند را بسیار یاد کنند، طوری که می فرماید: «آیا برای شما بهترین عملی را معرفی نکنم که نزد پروردگارتان مقدس بوده باشد و باعث بلندی درجات شما گردد، وبرای شما از مصرف طلا و نقره، و از مبارزه با دشمن‌تان که شما آنان را گردن بزنید و آنان شما را گردن بزنند, بهتر باشد؟» گفتند: بله ای رسول خدا، فرمود: «(این عمل) ذکر و یاد خداوند متعال است»، و زمانی که مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا! همانا احکام شریعت اسلام بر من زیاد شده است، از آن چیزی را برایم معرفی کن که همیشه به آن چنگ بزنم، فرمود: «همیشه زبانت را به یاد خدا مرطوب نگه بدار».

در واقع یاد و ذکر خداوند متعال عبادت بزرگ و آسانی است که انجام دادن آن نیازمند جهد وتلاش نمی باشد، فضیلت و پاداش آن بزرگتر از شمارش و حساب‌گیری است، آنچه که در باره بیان فضیلت و بزرگی منزلت آن وارد شده حدیثی است که ابی سعید خدری رضی الله عنه می گوید: حضرت امیر معاویه رضی الله عنه بر حلقه‌ای که در مسجد نشسته بودن وارد شد و گفت: چه باعث شده که چنین نشسته‌اید؟ گفتند: نشستیم تا خداوند متعال را یاد کنیم، فرمود: شما را سوگند به الله که برای یاد خداوند نشسته اید؟ گفتند: سوگند به الله جز به این هدف ننشسته‌ایم، معاویه گفت: ازرویبدبینیشماراسوگندندادم؛ودرمياناصحابرسولاللهصلىاللهعليهوسلمکسینيستکهکمترازمن،ازآنبزرگوارحديثروايتکردهباشد؛باریرسولاللهصلىاللهعليهوسلمبهميانگروهیازيارانشرفتکهگردهمآمدهبودندوفرمود: «چهچيزیموجبنشستنشماشدهاست؟»گفتند: نشستهايمواللهرايادمیکنيمواورامیستاييمکهمارابهسویاسلامرهنمونشدوچنینبرمامنتنهاد. فرمود: «شمارابهاللهسوگندکهفقطهمينامرموجبنشستنشماشدهاست؟»پاسخدادند: فقطهمينامرموجبنشستنماشدهاست. فرمود: «من،شماراازرویبدبينیسوگندندادم؛بلکهجبرئيلنزدمآمدوبهمنخبردادکهاللهنزدملائکهبهشمامباهات و افتخارمیکند».

و ذکر خداوند باعث زندگی قلب می شود و محبوب‌ترین سخن نزد الله جل جلاله می باشد، طوری که از ابی موسی رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «مثال کسی که پروردگار خود را یاد می کند و کسی که پروردگار خود را یاد نمی کند مانند دو انسان زنده و مرده است»، و در لفظ مسلم روایت شده که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «مثال خانه‌ای که در آن یاد خداوند صورت می گیرد و خانه‌ای که در آن یاد خداوند صورت نمی گیرد مانند دو انسان زنده و مرده است»، و از ابی ذر رضی الله عنه روایت است که روزی پیامبر صلی الله علیه وسلم از او عیادت کرد، پس گفت: پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا! چه سخنی نزد خداوند محبوبتر است؟ فرمود: «آن سخنی که خداوند برای فرشتگان خود برگزیده (محبوبترین سخن نزد اوست) و آن عبارت است از: (سبحان ربی وبحمده سبحان ربی وبحمده) یعنی [منزه و پاک است پروردگارم تنها ستایش او را می گویم، منزه و پاک است پروردگارم تنها ستایش او را می گویم]»، سمره بن جندب می گوید: پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «محبوب‌ترین سخن نزد خداوند متعال چهار کلمه است: (سبحان الله، والحمد لله، ولا إله إلا الله، والله أکبر) منزه و پاک است الله، و ستایش مخصوص ذات خداست، و نیست معبود برحق جز الله، و خداوند بزرگ است. با هر کدام آن آغاز کنی برایت مشکلی نیست».

و پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «… گوشه گزینان سبقت گرفتند(مسابقه را بردند)» فرمودند: ای رسول خدا! گوشه گزینان چه کسانی اند؟ فرمود: «مردان و زنانی که الله را فراوان یاد می کنند»، بنابرین پیامبر صلی الله علیه وسلم به حضرت معاذ رضی الله عنه توصیه نمود تا خدا را بسیار یاد کند، چنانچه روزی به او فرمود: «ای معاذ! سوگند به الله من تو را دوست دارم»، حضرت معاذ رضی الله عنه گفت: پدر و مادرم فدایت ای رسول خدا! سوگند به الله من تو را دوست دارم، پس پیامبرصلی الله علیه وسلم فرمود: «ای معاذ! توصیه می کنم هیچگاه گفتن (اللهم أعنی علی ذکرک وشکرک وحسن عبادتک) ترجمه: [بار خدایا! مرا بر ذکر خود، شکر و سپاس گذاری از نعمات خود و انجام عبادت درست, یاری و همکاری کن] را ترک و فراموش نکن».

به راستی ذکر خداوند متعال عبادتی است که همیشه و در همه حالات همراه بنده مسلمان می باشد، و مسلمان مأمور است تا آنرا در هر حالت و هر وقت و بر هر شکل ادا کند، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿إِنَّ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ وَٱخۡتِلَٰفِ ٱلَّيۡلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلۡأَلۡبَٰبِ * ٱلَّذِينَ يَذۡكُرُونَ ٱللَّهَ قِيَٰمٗا وَقُعُودٗا وَعَلَىٰ جُنُوبِهِمۡ وَيَتَفَكَّرُونَ فِي خَلۡقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلۡأَرۡضِ رَبَّنَا مَا خَلَقۡتَ هَٰذَا بَٰطِلٗا سُبۡحَٰنَكَ فَقِنَا عَذَابَ ٱلنَّارِ«به راستی در آفرینش آسمان‌ها و زمین، و آمد و رفت شب و روز، نشانه‌های (آشکاری) برای خردمندان استکسانی‌که الله را در حال ایستاده و نشسته، و بر پهلوی خویش (آرمیده) یاد می‌کنند، و در آفرینش آسمان‌ها و زمین می‌اندیشند، (و می‌گویند:) پروردگارا این‌ها را بیهوده نیافریده‌ای، منزهّی تو! پس ما را از عذاب آتش (دوزخ) نگاه دار»، پس همه زندگی مسلمان: در عبادت، در اعمال و کردارش ذکر ویاد خداوند است، چون نماز او ذکر است، طوری که خداوند می فرماید: ﴿وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكۡرِيٓ«و نماز را براییاد من بر پا دار» و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَۖ إِنَّ ٱلصَّلَوٰةَ تَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِۗ وَلَذِكۡرُ ٱللَّهِ أَكۡبَرُۗ وَٱللَّهُ يَعۡلَمُ مَا تَصۡنَعُونَ«و نماز را بر پا دار، یقیناً نماز (انسان را) از زشتی‌ها و منکر باز می‌دارد، و البته یاد الله بزرگ‌تر است، و الله آنچه را انجام می‌دهید؛ می‌داند». یعنی ادای نماز دو هدف اساسی دارد؛ نخست آن: نماز انسان را از زشتی‌ها و منکر باز می دارد، دوم: همانا نماز یاد و ذکر خداوند است، و هدف دوم آن که عبارت از یاد و ذکر خداوند است بزرگتر و عظیم‌تر می باشد.

و پیامبر صلی الله علیه وسلم برای ما بسیاری از اذکاری را مشروع نموده که باید مسلمان بر آنها حریص و مشتاق باشد، از ابی هریره رضی الله عنه روایت است که فرمود: وقتی پیامبر صلی الله علیه وسلم شب را صبح می کرد ایندعارامیخواند: «اللَّهُمَّبِكأَصْبَحْنَاوَبِكَأَمْسَيْنَا،وَبِكنَحْيَا،وَبِكنَمُوتُ،وَإِلَيْكالنُّشُورُ»: «بارالها،بهامرتوصبحکرديموشامنموديموبهامرتوزندگیکردهومیميريموبازگشتهمهبسویتوست». وچونشبفرامیرسیدمیفرمود: «اللَّهُمَّبِكَأمْسَيْنَا،وبِكَنَحْيَا،وَبِكَنَمُوتُ،وَإلْيَكَالْمَصِيرُ»: «بارالها،بهامرتوشامنموديموبهامرتوزندگیکردهومیميريموبازگشتبسویتوست» همچنین پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «کسی که هنگام صبح بگوید: (اللهم ما أصبح بی من نعمة أو بأحد من خلقک فمنک وحدک لا شریک لک، لک الحمد، ولک الشکر= بار خدایا! نعمتی که من با آن صبح کردم یا کسی دیگری از مخلوقات تو با چنین نعمت صبح نموده است تنها از سوی تو می باشد، تو را شریکی نیست، تو راست ستایش، تو را ست شکر و سپاس)، حق شکر آن روز را ادا نموده است»، و کسی که در شب نیز چنین بگوید در واقع شکر آن شب را نیز ادا نموده است. پس چقدر زیبا می شود اینکه اگر انسان روز خود را با یاد خداوند آغاز کند و با یاد خداوند ختم نماید، و در میان آغاز و انجام روز نیز همیشه در یاد و ذکر خداوند متعال بوده باشد.

همچنین پیامبر علیه السلام برای ما یاد و ذکر خداوند که هنگام وارد شدن به بازار گفته می شود را نیز تشریع نموده و پاداش بزرگ آنرا بیان کرده است، طوری که می فرماید: «کسیکه هنگام وارد شدن به بازار چنین بگوید: لَاإِلَهَإِلَّااللَّهُ وَحْدَهُ لَاشَرِيكَ لَهُ،لَهُ الْمُلْك ُوَلَه ُالْحَمْدُ،يُحْيِي وَيُمِيتُ،وَهُوَحَيّ ٌلَايَمُوتُ،بِيَدِهِ الْخَيْرُكُلُّهُ،وَهُوَعَلَى كُلّ ِشَيْءٍ قَدِيرٌ، برایش هزار نیکی نوشته می شود و هزار بدی اش محو می گردد، و در بهشت برایش خانه‌ای ساخته می شود».

همچنین اذکار دیگری است که هنگام غذا خوردن یا آب نوشیدن گفته می شود، همچون بسم الله گفتن در آغاز آن و الحمد لله گفتن در پایان آن، از عمر بن ابی سلمه روایت است که گفت: من کودکی در خانه پیامبر صلی الله علیه وسلم بودم و هنگام غذا خوردن از نزدیک خودم نمی خوردم و دستم را به هر سوی ظرف غذا می بردم، پس رسول الله علیه السلام برایم گفت: «ای پسر, بسم الله بگو، با دست راستت از نزدیک خود بخور»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم وقتی غذا می خورد در پایان می فرمود: «ستایش مخصوص ذات خدایی که ما را غذا و آب داد و ما را از زمره مسلمانان گردانید».

همچنین پیامبر علیه السلام برای ما یاد و ذکر خداوند که هنگام وارد شدن به بازار گفته می شود را نیز تشریع نموده و پاداش بزرگ آنرا بیان کرده است، طوری که می فرماید: «کسیکه هنگام وارد شدن به بازار چنین بگوید: لَاإِلَهَإِلَّااللَّهُوَحْدَهُلَاشَرِيكَلَهُ،لَهُالْمُلْكُوَلَهُالْحَمْدُ،يُحْيِيوَيُمِيتُ،وَهُوَحَيٌّلَايَمُوتُ،بِيَدِهِالْخَيْرُكُلُّهُ،وَهُوَعَلَىكُلِّشَيْءٍقَدِيرٌ، برایش هزار نیکی نوشته می شود و هزار بدی اش محو می گردد، و در بهشت برایش خانه‌ای ساخته می شود».

همچنین مسلمان وقتی چیزی را می بیند که خوشش می آید باید ما شاء الله لا قوة إلا بالله بگوید، خداوند می فرماید: ﴿وَلَوۡلَآ إِذۡ دَخَلۡتَ جَنَّتَكَ قُلۡتَ مَا شَآءَ ٱللَّهُ لَا قُوَّةَ إِلَّا بِٱللَّهِۚ«چرا هنگامی‌که به باغ خویش وارد شدی، نگفتی: ما شاء الله، نیرو و قوتی جز از ناحیه الله نیست»، همچنین باید هنگام دیدن کسانی که به مشکلات دچار هستند باید مخفیانه ستایش خداوند را بگوید، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «کسی که وقتی مصیبت دیده‌ای را دید بگوید: ستایش مخصوص ذات خدایی که مرا از این مصیبت نجات داده و بر بسیاری از مخلوقات خود برتری داده است. از این مصیبت در امان می ماند هرچه که باشد».

همچنین مسلمان هنگام مشکلات به پروردگار خود پناه می برد، خداوند می فرماید: ﴿وَذَا ٱلنُّونِ إِذ ذَّهَبَ مُغَٰضِبٗا فَظَنَّ أَن لَّن نَّقۡدِرَ عَلَيۡهِ فَنَادَىٰ فِي ٱلظُّلُمَٰتِ أَن لَّآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنتَ سُبۡحَٰنَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ ٱلظَّٰلِمِينَ * فَٱسۡتَجَبۡنَا لَهُۥ وَنَجَّيۡنَٰهُ مِنَ ٱلۡغَمِّۚ وَكَذَٰلِكَ نُ‍ۨجِي ٱلۡمُؤۡمِنِينَ«و ذوالنون (= یونس) را (به یاد آور) هنگامی‌که خشمگین (از میان قومش) رفت، پس چنین پنداشت که ما هرگز بر او تنگ نمی‌گیریم، پس (وقتی که در شکم ماهی فرو رفت) در تاریکی‌ها ندا داد که: (پروردگارا!) هیچ معبودی بر حق جز تو نیست، تو منزهی! بی‌گمان من از ستمکاران بودم *پس دعای او را اجابت کردیم، و از اندوه نجاتش دادیم، و این گونه مؤمنان را نجات می‌دهیم»، و پیامبر صلی الله هنگام مشکلات چنین می گفت: «نیست معبودی جز الله بزرگ و بردبار، نیست معبودی جز الله که پروردگار آسمانها و زمین و پروردگار عرش بزرگ است».

این شماری از اذکاری است که پیامبر صلی الله علیه وسلم برای ما طریقه گذاشته است، کسی که بر این اذکار مداومت کند از غفلت و گمراهی هدایت می شود و نجات میابد، و از شر شیطان محفوظ می ماند، خداوند متعال می فرماید: ﴿ٱللَّهُ نَزَّلَ أَحۡسَنَ ٱلۡحَدِيثِ كِتَٰبٗا مُّتَشَٰبِهٗا مَّثَانِيَ تَقۡشَعِرُّ مِنۡهُ جُلُودُ ٱلَّذِينَ يَخۡشَوۡنَ رَبَّهُمۡ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمۡ وَقُلُوبُهُمۡ إِلَىٰ ذِكۡرِ ٱللَّهِۚ ذَٰلِكَ هُدَى ٱللَّهِ يَهۡدِي بِهِۦ مَن يَشَآءُۚ وَمَن يُضۡلِلِ ٱللَّهُ فَمَا لَهُۥ مِنۡ هَادٍ«الله بهترین سخن را نازل کرده است، کتابی که (آیاتش) متشابه (= همانند یکدیگر، و) مکرر است که از (شنیدن) آن پوست‌های کسانی‌که از پروردگارشان می‌ترسند، به لرزه می‌افتد، آنگاه پوست‌هایشان و دل‌های شان با یاد الله نرم می‌شود (و آرام می‌گیرد) این هدایت الله است که هر کس را بخواهد با آن هدایت می‌کند، و هر کس را که گمراه سازد، پس برای او هیچ هدایت کنندۀ نخواهد بود»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَٱذۡكُر رَّبَّكَ فِي نَفۡسِكَ تَضَرُّعٗا وَخِيفَةٗ وَدُونَ ٱلۡجَهۡرِ مِنَ ٱلۡقَوۡلِ بِٱلۡغُدُوِّ وَٱلۡأٓصَالِ وَلَا تَكُن مِّنَ ٱلۡغَٰفِلِينَ«و پروردگارت را در دل خود، با تضرع و بیم، نه با صدای بلند، در صبحگاهان و شامگاهان، یادکن، و از غافلان مباش»، همچنین می فرماید: ﴿وَمَن يَعۡشُ عَن ذِكۡرِ ٱلرَّحۡمَٰنِ نُقَيِّضۡ لَهُۥ شَيۡطَٰنٗا فَهُوَ لَهُۥ قَرِينٞ«و هرکس از یاد (الله) رحمان غافل (و روی گردان) شود، برای او شیطانی بر می‌گماریم، پس همواره آن (شیطان) قرین (و همنشین) او باشد».

أقول قولي هذا، وأستغفر الله لي ولكم

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبودی جز الله واحد و لا شریک، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او، بر همه آل و اصحاب او و بر همه کسانی که تا به روز قیامت از آنها به صورت درست پیروی کردند, درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

یاد وذکر خداوند متعال نزد اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم منهج زندگی شان بود و آنرا به صورت عملی تطبیق می کردند، پس مجتمع آنان آباد با مراقبت خداوند و دور از تجاوز و ستم بود، امری که در زمان خلافت حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه چنین بود، چون وقتی حضرت عمر بن خطاب را به حیث قاضی تعیین نمود، مدت یک سال کامل نزد حضرت عمر هیچ کسی برای دادخواهی نیامد، و در آن هنگام حضرت عمر از حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه خواست تا او را از منصب قضا معاف نماید، پس فرمود: ای عمر! آیا از سختی و مشقت قضا خواستار استعفا شده ای؟ حضرت عمر رضی الله عنه فرمود: نخیر ای خلیفه رسول الله صلی الله علیه وسلم؛ ولی چون مسلمانان به من نیازی ندارند، چون همه شان حقوق و وجایب خود را می شناسند پس بیشتر از حق خود نمی خواهند و در ادای وجایب شان کوتاهی تقصیر نمی کنند، همه آنها آنچه را به برادر خود دوست می دارد که به خود دوست می دارد، وقتی یکی آنها غایب شود دیگران به سراغش می برآیند، و اگر بیمار شود همه به عیادتش می روند، و هرگاه فقیر و نیازمند شود کمک و مساعدتش می کنند، و اگر دچار مصیبتی شود تعزیه اش می گویند و در کنارش قرار می گیرند، دین‌شان نصیحت است، اخلاق‌شان امر به معروف و نهی از منکر می باشد، پس چرا و برای چه خصومت و اختلاف نمایند؟ و برای چه خصومت و اختلاف نمایند؟.

همانا اگر ذکر و یاد خداوند متعال در قلب بنده مسلمان مستقر شود، و به زبانش تکرار کند و اعضای بدنش تطبیق نماید، نفس او مستقیم می شود، رضا و خشنودی پروردگار را کسب می کند، و خداوند در رزق و روزی اش برکت می دهد، غم اندوهش از بین می رود، و در آرامش و مهربانی زندگی می کند.

بار خدایا! ما را بر ذکر، شکر و عبادت درست خود یاری کن، و کشور عزیز ما مصر را حفظ نما، و مصر همه کشورهای جهان را آرام، امنیت، مترقی و متقدم بگردان.