مفاهیم زیبا و روشن از زندگی صحابه رضوان الله علیهم اجمعین

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم چنین می فرماید: ﴿وَٱلسَّٰبِقُونَ ٱلۡأَوَّلُونَ مِنَ ٱلۡمُهَٰجِرِينَ وَٱلۡأَنصَارِ وَٱلَّذِينَ ٱتَّبَعُوهُم بِإِحۡسَٰنٖ رَّضِيَ ٱللَّهُ عَنۡهُمۡ وَرَضُواْ عَنۡهُ وَأَعَدَّ لَهُمۡ جَنَّٰتٖ تَجۡرِي تَحۡتَهَا ٱلۡأَنۡهَٰرُ خَٰلِدِينَ فِيهَآ أَبَدٗاۚ ذَٰلِكَ ٱلۡفَوۡزُ ٱلۡعَظِيمُ «و پیشگامان نخستین از مهاجرین و انصار، و کسانی‌که به نیکی از آن‌ها پیروی کردند، الله از آن‌ها خشنود گشت، و آن‌ها (نیز) از او خشنود شدند، و برای آن‌ها باغ‌هایی (از بهشت) آماده کرده است، که نهرها از زیر (درختان) آن جاری است، جاودانه در آن خواهند ماند، این کامیابی بزرگ است»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او، بر آل و اصحاب او و بر همه کسانی که در دنیا تا به روز جزا از آنها به صورت احسن پیروی نمودند درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

همانا خداوند متعال پیامبران و فرستادگان خود را از میان مخلوقات خود برگزیده است، چنانچه می فرماید: ﴿ٱللَّهُ يَصۡطَفِي مِنَ ٱلۡمَلَٰٓئِكَةِ رُسُلٗا وَمِنَ ٱلنَّاسِۚ إِنَّ ٱللَّهَ سَمِيعُۢ بَصِيرٞ «الله از فرشتگان رسولانی را بر می‌گزیند، و (نیز) از مردم، بی‌گمان الله شنوای بیناست»، و برای پیامبران خود کسانی را برگزیده است تا آنها را در تبلیغ احکام رسالت پروردگار شان یاری و همکاری نمایند، و براستی خداوند متعال جل جلاله برای آخرین پیامبر خود حضرت محمد صلی الله علیه وسلم مردان پاک طینت و یاران برتر و بهتری برگزیده و آنها به او ایمان آوردند، او را گرامی داشتند، او را یاری دادند و از نوری که با او نازل شده پیروی نمودند، عبد الله ابن مسعود رضی الله عنه می گوید: “همانا خداوند متعال در قلوب بندگان خود نظر انداخت، پس حضرت محمد صلی الله علیه وسلم را برگزید و با رسالت خود فرستاد، و او را به علم خود انتخاب نمود، سپس بعد از او در دل بندگان خود نظر انداخت، پس برای او یارانی برگزید، و آنها را یاری دهندگان دین خود و وزرای نبی خود گردانید، پس آنچه را که بنده مسلمان نیک بپندارد آنچیز نزد خداوند متعال نیک می باشد، و آنچه را که بنده مسلمان زشت بپندارد آن نزد خداوند متعال زشت می باشد”.

پس آنان (رضی الله عنهم) صادق‌ترین، با ایمان ترین، دانشمندترین، دقیق بین‌ترین و نیکوکارترین مردم بودند، بیرق دین را با حکمت و پند نیکو به تمام اطراف دنیا حمل نمودند و رساندند، پس رسالت پروردگارشان را به نیکوترین صورت به مردم دنیا تبلیغ نمودند، پس مستحق آن شدند تا خداوند آنان را به حیث یاران و همکاران پیامبر خود حضرت محمد صلی الله علیه وسلم برگزیند، ابن عباس رضی الله عنهما در باره این فرموده خداوند می گوید: ﴿قُلِ ٱلۡحَمۡدُ لِلَّهِ وَسَلَٰمٌ عَلَىٰ عِبَادِهِ ٱلَّذِينَ ٱصۡطَفَىٰٓۗ «(ای پیامبر) بگو: حمد و سپاس مخصوص الله است، و سلام بر بندگانش، کسانی‌که او (آن‌ها را) بر گزیده است»، ابن عباس می گوید: آنان یاران محمد صلی الله علیه وسلم هستند، خداوند متعال آنها را برای پیامبر خود برگزیده است، پس آنها کسانی اند که منهج اسلام را از سرچشمه پاک و زلال آن گرفتند و هیچگاه از راه راست آن منحرف نشدند.

بیگمان زندگی آنها مملو از مفاهیم زیبا و روشنی است که بیان‌گر تطبیق عملی درست اسلام می باشد، از آن مفاهیم: مهربان بودن، پیامبر صلی الله علیه وسلم در نفس یاران خود اخلاق مهربان بودن را غرس نمود است، از آنجمله چنانچه حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه مهربان بود، زمانی که عیینه بن حصین دید که یکی از فرزندان خود را در آغوش گرفته می بوسید، عیینه به او گفت: فرزندت را می بوسی در حالی که تو امیر مؤمنان هستی؟ اگر من امیر مؤمنان می بودم هیچگاه فرزندم را نمی بوسیدم، پس عمر رضی الله عنه گفت: وقتی خداوند از قلب تو مهربان بودن را سلب نموده است من چه کار کنم؟ همانا خداوند بندگان مهربان خود را مورد رحمت خویش قرار می دهد، در این موضعگیری حضرت عمر رضی الله عنه به پیامبر صلی الله علیه وسلم اقتدا نموده است طوری که روزی پیامبر صلی الله علیه وسلم نزد اقرع بن حابس حضرت حسن پسر علی رضی الله عنهما را بوسید، اقرع به او (ص) گفت: همانا من ده فرزند دارم تا هنوز هیچ یک آنها را نبوسیده ام، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم به سوی نگریست و فرمود: «کسی که رحم نکند مورد رحمت خداوند قرار نمی گیرد».

همچنین یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم در بخشش و تسامح بهترین نمونه ها و الگوهای بودند که به آنها اقتدا می شود، و عالی‌ترین نمونه این مفاهیم را حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه به نمایش گذاشت، طوری که مسطح بن اثاثه را بخشید، چون حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه نظر به اینکه مسطح از نزدیکان او و فقیر بود همیشه مصرف او را می پرداخت، و او از جمله کسانی بود که در ماجرای افک در حق مادر مؤمنان حضرت عائشه صدیقه رضی الله چیزهایی گفته بود، پس زمانی که خداوند متعال براءت و پاکی او را نازل کرد ابوبکر صدیق رضی الله عنه خواست مصرف و انفاق بر مسطح بن اثاثه را قطع نماید، خداوند متعال این آیت مبارک را نازل کرد: ﴿وَلَا يَأۡتَلِ أُوْلُواْ ٱلۡفَضۡلِ مِنكُمۡ وَٱلسَّعَةِ أَن يُؤۡتُوٓاْ أُوْلِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينَ وَٱلۡمُهَٰجِرِينَ فِي سَبِيلِ ٱللَّهِۖ وَلۡيَعۡفُواْ وَلۡيَصۡفَحُوٓاْۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٌ «کسانی از میان شما كه توانگر و (دارای) وسعت (زندگی) هستند، نباید سوگند بخورند بر آن که به خویشاوندان و مستمندان و مهاجران در راه الله چیزی ندهند، آن‌ها باید عفو کنند و چشم بپوشند، آیا دوست نمی‌دارید که الله شما را ببخشد؟! و الله آمرزندۀ مهربان است»، پس حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه گفت: بله، سوگند به الله همانا من خیلی دوست می دارم تا پروردگارم مرا ببخشد، و دوباره بر مسطح انفاق نمود و گفت: سوگند به الله هیچگاه انفاق بر او را قطع نمی کنم.

و برخی دیگر از مفاهیم عالی که یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم برآن متصف بودند: بلند همتی و رقابت بر انجام کار نیک بود، درواقع صحابه‌ی کرام از پیامبر صلی الله علیه وسلم بلندهمتی، رقابت و مسابقه برانجام کارهای نیک و خواهش رسیدن به مدارج عالی امور را آموخته بودند، طوری که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «…وقتی از خداوند متعال چیزی می خواستید, فردوس اعلی را بخواهید، چون آن وسط و عالی‌ترین مکان بهشت است، در فوق آن عرش خداوند را دیدم، و فردوس سرچشمه همه نهرهای بهشت است»، و این دستور پیامبر صلی الله علیه وسلم باعث شده بود تا صحابه‌ی کرام در هر چیز اعلای آنرا بخواهند، حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه می گوید: « روزی پیامبر صلی الله علیه وسلم ما را دستور داد تا صدقه بدهیم، آن مطابق روزی بود که نزد من مالی بود، پس به خود گفتم: اگر روزی بتوانم از ابوبکر پیشی بگیرم همین روز خواهد بود، پس نیم مالم را آوردم، پیامبر صلی الله علیه وسلم برایم گفت: (برای اهلت چه گذاشتی؟) گفتم: مثل آن را، می گوید: و ابوبکر رضی الله عنه همه آنچه از اموال و دارایی که داشت را آورد، پیامبر صلی الله علیه وسلم برایش گفت: (برای اهل و فامیلت چه گذاشتی؟) گفت: برای آنها خدا و پیامبرش را گذاشتم، گفتم: هیچگاه به هیچ چیزی از تو سبقت گرفته نمی توانم».

و صحابی جلیل القدر کعب اسلمی رضی الله عنه می گوید: شبی را با پیامبر صلی الله علیه وسلم سپری می کردم، پس هنگام قضای حاجت و وضو گرفتن نزدش آمدم، برایم گفت: «چیزی بخواه»، گفتم: می خواهم در بهشت نزدیک و رفیقت باشم، فرمود: «و چیزی دیگری غیر از آن»، گفتم: تنها آنچه را می خواهم که گفتم، فرمود: «پس مرا در نفس خود با کثرت سجود بخواه».

و برخی دیگر این مفاهیم عالی: فداکاری و پاکدامنی است، انصار زیباترین نمونه و الگوی فدا کاری بودند، ابی هریره رضی الله عنه روایت می کند روزی مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا! سخت در مشکلات و گرسنگی قرار دارم، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم کسی را نزد همسران خود فرستاد تا چیزی بیاورد، ولی نزد آنها چیزی پیدا نکرد، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا مردی پیدا می شود امشب او را مهمان کند، تا مورد رحمت خداوند قرار گیرد؟» مردی از انصار برخواست و گفت: ای رسول خدا من امشب او را مهمان می کنم، پس نزد اهل خود رفت و به همسر خود گفت: امشب مهمان رسول الله صلی الله علیه وسلم مهمان است، هرچه از غذا داری درخدمت او قرار بده، همسرش گفت: سوگند به الله جز غذای امشب فرزندان ما را ندارم، گفت: وقتی فرزندان ما غذای شب خواستند، خوابشان بده، و بیا و چراغ را خاموش کن، و امشب شکمان ما را می بندیم، پس همسرم چنین کرد(و آنچه که داشتیم را به مهمان تقدیم کرد)، سپس در صبح آن مرد نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم رفت، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: «همانا خداوند متعال در حال فلان مرد و زن تعجب نمود یا خندید» پس خداوند جل جلاله این آیت را نازل کرد: ﴿وَيُؤۡثِرُونَ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ وَلَوۡ كَانَ بِهِمۡ خَصَاصَةٞۚ «و آن‌ها را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خودشان نیازمند باشند».

و در موقف زیبای که میان فداکاری انصار و پاکدامنی مهاجرین رضی الله عنهم اجمعین جمع نمود حضرت سعد بن ربیع رضی الله عنه بر حضرت عبد الرحمن بن عوف رضی الله عنه پیشنهاد کرد تا مال او را همراهش نیم نماید، پس حضرت عبد الرحمن بن عوف رضی الله عنه با تمام عفت و پاکدامنی آنرا پذیرفت، و از او خواست تا راه و رفتار بازار را به او بیاموزاند، و تجارت و تلاش کرد تاکه از ثروتمند ترین اشخاص مدینه گردید.

و از آنجمله: برگشت و تمکین آنها بر حق، به راستی صحابه کرام حریص برحق بودند، و هیچگاه برای رجوع و تمکین برحق تکبری نمی کردند، از ابی مسعود انصاری رضی الله عنه روایت است که گفت: روزی برده ام را زدم، پس از پشت سرم صدایی را شنیدم که می گوید: «ای ابا مسعود! بدانکه خداوند بر تو از تو براین غلام تواناتر است»، دیدم که رسول الله صلی الله علیه وسلم است، پس گفتم: ای رسول خدا! او برای رضای خداوند آزاد است، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «اگر چنین نمی کردی به آتش دوزخ مجازات می شدی» یا «ترا آتش دوزخ لمس می کرد».

و از آنجمله: وفا داری آنها به وعده شان، همانا پیامبر صلی الله علیه وسلم در نفس اصحاب خود ارزش وفا به وعده را غرس و مستحکم نموده بود، و آنان را بر التزام به آن وا می داشت، می بینیم که حضرت معاویه بن ابی سفیان رضی الله عنهما این مفهوم را عملا تطبیق می کند، چنانچه او با رومی ها پیمانی داشت، پس حضرت معاویه رضی الله عنه فکر کرد تا به حدود نزدیکی روم برود، وقتی موعد سفر در رسید، پس یکی از اصحاب پیامبر صلی الله علیه وسلم درحالی به آنها پیوست که می گفت: الله اکبر، الله اکبر، وفا به وعده لازم است نه پیمان شکنی، پس دیدند که او عمر بن عبسه رضی الله عنه است، حضرت معاویه رضی الله عنه او را نزد خود خواست و در این باره از او پرسید، او گفت: از پیامبر صلی الله علیه وسلم شنیدم که می فرمود: «کسی که با قومی پیمان داشته باشد پس نباید پیمان شکنی کند یا این پیمان را منحل بسازد مگر اینکه یا مدت این پیمان به سرآید، یا هر دوی آنها با هم آنرا منحل نمایند»، پس حضرت امام معاویه رضی الله عنه از قرارش برگشت.

أقولُ قولِي هذَا، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ.

* * *

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او، برهمه آل و اصحاب او و کسانی که تا روز جزا از آنها به وجه احسن پیروی نمودند رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

به راستی اصحاب رسول الله علیه السلام بهترین سرمشق پاک برای ساختار دنیا و دین بودند، هرکدام آنها عمل مشخصی داشتند که آنرا درست، دقیق و با اتقان انجام می دادند، پس برخی آنان بازرگان بودند و برخی دیگری رهبر و شماری دیگری علما و دانشمندان و اینچنین دیگر وظایف، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «مهربانترین شخص به امتم ابوبکر است، و شدیدترین آنها در تطبیق دین خداوند عمر، و صادق ترین و با حیاترین آنها عثمان، و دانشمندترین آنها بر حلال و حرام معاذ بن جبل، قاری ترین آنها به کتاب خداوند ابی، و دانشمندترین آنها به علم فرایض  زید بن ثابت است، و برای هر امت امین است و امین این امت ابو عبیده بن جراح می باشد».

اعمال صحابه رضوان الله علیهم فواید و پیامدهای خوبی داشته است، و پیامبر صلی الله علیه وسلم آنها را برانجام کار تشویق می کرد و هریک آنان را به آنچه که درست و دقیق می دانستند تذکر می داد، او و عمل او را تکریم می کرد، از آنجمله آنچه که از حضرت عثمان بن عفان رضی الله عنه در روز غزوه تبوک واقع شد، چون با هزار دینار آمد و آنرا در اختیار پیامبر صلی الله علیه وسلم قرار داد، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: «عثمان پس از این کار هیچگاه زیان نمی کند».

و برخی دیگر آن: تفکر پیرامون کار و روزی حلال، و ناظر دانستن خداوند در همه امور، چنانچه ثابت است که حضرت جریر بن عبد الله رضی الله عنه خادم خود را دستور داد تا برای او اسبی بخرد، پس برای او یک اسب را به سه صد درهم خرید، و اسب را با صاحبش آورد تا بهای آنرا بپردازد، حضرت جریر به صاحب اسب گفت: اسب تو بهتر از آن است که به سه صد درهم بفروشی، آیا آن را به چهارصد درهم می فروشی؟ صاحب اسب گفت: درست است فروختم به تو، باز گفت: اسب تو بهتر از آن است، آیا پنجصد درهم می فروشی؟ و همیشه اینچنین هر بار صد درهم افزود تا اینکه به هشتصد درهم رسید و به این قیمت آنرا خرید، پس در این خصوص برایش چیزهایی گفته شد، او گفت: من با رسول الله صلی الله علیه وسلم بیعت نمودم تا برای هر مسلمان مفید و ناصح بوده باشم.

پس هر یک آنها مسئولیت خویش را می شناختند و آنرا به وجه احسن ادا می کردند، و از حد خود تجاوز نمی کردند. چنانچه حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنه حضرت عمر بن خطاب رضی الله عنه را به حیث قاضی برگزید، پس مدت یکسال حضرت عمر در این وظیفه خدمت کرد، در این مدت هیچ کسی نزد او برای دادخواهی نیامد، از حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنهما خواست تا او را از این وظیفه معاف نماید، پس حضرت ابوبکر برایش گفت: ای عمر! آیا از مشقت و سختی قضا استعفا می دهی؟ حضرت عمر رضی الله عنه گفت: نخیر ای خلیفه رسول الله؛ بلکه مسلمانان به من هیچ نیازی ندارند، چون هریک آنها حق خود را می شناسند و بیشتر از آن نمی خواهند، همچنین وجایب و مسئولیتهای خویش را می دانند و در ادای آن هیچ تقصیر و کوتاهی نمی کنند، هر کدام آنها برای برادر خود آنچه را می پسندد که برای خود می پسندد، وقتی یک آنها غایب شود به پرسش و تعقیب آن می برآیند، اگر بیمار شود او را عیادت می کنند، اگر نیازمند شود کمک و یاری اش می کنند، اگر محتاج شود همکاری اش می کنند، وقتی به مصیبت دچار شود تعزیتش می گویند، دین آنها نصیحت و اخلاق‌شان امر به معروف و نهی از منکر است، پس چرا باید خصومت کنند؟ چرا باید خصومت کنند؟.

بدانید! چقدر ما نیازمند هستیم تا دوباره به اخلاق این سرمشق های از یاران پیامبر صلی الله علیه وسلم برگردیم، و از اخلاق آنها سرچشمه بگیریم و دین مقدس اسلام را به صورت درست و زیبا که دین رحمت، مهربانی، گذشت، انسانیت و صلح آرامش برای همه مردم است به نمایش بگذاریم.

بار خدایا! میهن ما، ملت ما، ارتش ما و پولیس ما را حفظ کن، مصر و همه کشورهای جهان را آرام و متقدم بگردان.