حقوق پدر و مادر و خویشاوندان

  ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم چنین می فرماید: ﴿وَقَضَىٰ رَبُّكَ أَلَّا تَعۡبُدُوٓاْ إِلَّآ إِيَّاهُ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنًاۚ إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا * وَٱخۡفِضۡ لَهُمَا جَنَاحَ ٱلذُّلِّ مِنَ ٱلرَّحۡمَةِ وَقُل رَّبِّ ٱرۡحَمۡهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرٗا «و پروردگارت (چنین) مقرر داشته است که: جز او را نپرستید، و به پدر و مادر نیکی کنید، هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آن‌ها نزد تو به سن پیری رسند، (حتی) به آن‌ها (کلمۀ) افّ (= کمترین کلمه رنج آور) نگو، و بر (سر) آن‌ها فریاد نزن، و با نیکی (و بزرگوارانه) با آن‌ها سخن بگو * و از روی مهربانی بال فروتنی (و خاکساری) برای آن‌ها فرود آور، و بگو: پروردگارا! به آنان رحمت آور، همان‌گونه که مرا در کودکی پرورش دادند»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

   به راستی اسلام با رسالت بزرگ و جهان‌شمولی آمده که به سوی اخلاق نیک و توصل بر همه مبادی و مفاهیم خوب و عالی دعوت می کند، و به سوی راه راست و درست راهنمایی می کند، ارزشها و اخلاق را منهج زندگی قرار می دهد، و توازن معاملات میان مردم را بر اساس حق، عدالت، رحمت، محبت و انسانیت تنظیم می کند، همانطوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ وَإِيتَآيِٕ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَيَنۡهَىٰ عَنِ ٱلۡفَحۡشَآءِ وَٱلۡمُنكَرِ وَٱلۡبَغۡيِۚ يَعِظُكُمۡ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ «به راستی الله به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد، و از فحشا و منکر و ستم نهی می‌کند، و شما را پند می‌دهد؛ شاید متذکر شوید».

  همانا برخی از مظاهر بزرگی و جهان‌شمولی شریعت اسلامی این است که این شریعت قواعد و حقوق تعامل با پدر و مادر و خویشاوندان را تنظیم نموده است؛ چون پدر و مادر مستحق‌ترین کسانی اند که باید: احترام و توقیر شوند و به آنها اهتمام زیاد داده شود، زیرا خداوند متعال ما را در قرآن کریم دستور داده است تا با پدر و مادر به نیکی رفتار نماییم، و خوبی با پدر و مادر را همراه با عبادت خود و عدم شرک به ذات خود جمع نموده است، چنانچه می فرماید: ﴿وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡ‍ٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗ «والله را بپرستید، و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر نیکی کنید»، همچنین خداوند دستور داده تا سپاس‌گذار نعمات او بوده باشیم، و شکر برای پدر مادر را با شکر خود یکجا نموده است؛ چون فضل و برتری آنها خیلی بزرگ، منزلت و جایگاه شان عالی و قدرشان بلند است، حضرت عبد الله بن عباس رضی الله عنهما می فرماید: سه آیت با سه موضوع قرین نازل گردید هیچ یک آن بدون قرینش پذیرفته نمی شود، و از آنجمله: ﴿أَنِ ٱشۡكُرۡ لِي وَلِوَٰلِدَيۡكَ «(سفارش کردیم) که برای من و برای پدر و مادرت شکر به جای آور»، پس کسی که از خداوند شاکر باشد و عبادت او را بجا آورد ولی برای پدر و مادرش شکر به جا نیاورد و آنها را برنجاند, عبادتش از او پذیرفته نمی شود.

   درواقع اسلام جایگاه پدر ومادر را بلند نموده و دستور داده است تا با آنها به خوبی و نیکویی برخورد شود، به شکل درست به آنها اهتمام داده شود، و با ایشان به نرمی و مهربانی رفتار صورت گیرد، از حضرت عبد الله بن عمرو رضی الله عنهما روایت است که فرمود: مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمده و از او اجازه اشتراک در جهاد را خواست، پیامبر صلی الله علیه وسلم برایش گفت: «آیا پدر و مادرت زنده اند؟ گفت: بله، پیامبر (ص) فرمود: پس جهاد تو در خدمت آنها بودن است».

  دختران مرد نیکوکار(=شعیب علیه السلام) در داستان حضرت موسی علیه السلام بهترین الگو برای نیکویی با پدر و مادر و خوش‌برخوردی با آنها است؛ چون پدر آنها پیر و ضعیف بود، نمی توانست کار کند، پس آنها به جای او کار می کردند بدون اینکه حتی به روی او اف بگویند یا فریاد بکشند، خداوند می فرماید: ﴿وَلَمَّا وَرَدَ مَآءَ مَدۡيَنَ وَجَدَ عَلَيۡهِ أُمَّةٗ مِّنَ ٱلنَّاسِ يَسۡقُونَ وَوَجَدَ مِن دُونِهِمُ ٱمۡرَأَتَيۡنِ تَذُودَانِۖ قَالَ مَا خَطۡبُكُمَاۖ قَالَتَا لَا نَسۡقِي حَتَّىٰ يُصۡدِرَ ٱلرِّعَآءُۖ وَأَبُونَا شَيۡخٞ كَبِيرٞ «و چون به (چاه) آب مدین رسید، بر آن (چاه) گروهی از مردم را دید که (چهارپایان خود را) آب می‌دهند، و در کنار آنان دو زن را دید که (گوسفندان خود را) باز می‌دارند (و به چاه نزدیک نمی‌شوند، موسی) گفت: کار شما چیست؟ (چرا گوسفند‌‌ان خود را آب نمی‌دهید؟!) گفتند: ما (آن‌ها را) آب نمی‌دهیم تا چوپان‌ها باز گردند (و بروند) و پدر ما پیر کهن‌سال است (و توانایی این کار را ندارد)».

  و از حضرت جابر رضی الله عنه روایت است که مردی گفت: ای رسول خدا همانا من مال و فرزند دارم، و پدرم می خواهد از مال من استفاده کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «تو و مالت از پدرت هستی».

  و حضرت فاطمه رضی الله عنها در محبت، احترام و مهربانی اش با پدر مهربانش حضرت رسول الله صلی الله علیه وسلم برای ما بهترین الگو و سرمشق است؛ هرباری پیامبر صلی الله علیه وسلم در مجلسی بر او وارد می شد از جایش ایستاد می شد او را می بوسید و با مهربانی و نرمی او را در مجلس خود جا می داد و از قدوم مبارک او (صلی الله علیه وسلم) خوشحال می شد.

  همچنین اسلام امر نموده تا ما پدر و مادر ما را احترام کنیم و آنها را اذیت نکنیم، خداوند متعال می فرماید:﴿إِمَّا يَبۡلُغَنَّ عِندَكَ ٱلۡكِبَرَ أَحَدُهُمَآ أَوۡ كِلَاهُمَا فَلَا تَقُل لَّهُمَآ أُفّٖ وَلَا تَنۡهَرۡهُمَا وَقُل لَّهُمَا قَوۡلٗا كَرِيمٗا «هرگاه یکی از آن دو، یا هر دوی آن‌ها نزد تو به سن پیری رسند، (حتی) به آن‌ها (کلمۀ) افّ (=کمترین کلمه رنج آور) نگو، و بر (سر) آن‌ها فریاد نزن، و با نیکی (و بزرگوارانه) با آن‌ها سخن بگو»، خداوند متعال انسان را از گفتن اندکترین واژه رنج آور اگرچه کلمه پایین تر از کلمه اف بوده باشد در برابر پدر و مادر منع نموده است، پس بهتر است نباید انسان باعث اذیت پدر و مادرش شود یا به نحوی با آنها بد رفتاری کند، حضرت ابوهریره رضی الله عنه به مردی که او را با نیک رفتاری با پدرش نصیحت می کرد گفت: “از پیش‌روی پدرت مرور نکن، پیش از او در مجلس منشین، او را با اسمش صدا نکن، او را در معرض دشنام دیگران قرار مده”. پس نباید انسان سبب اذیت والدین خود شود، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همانا بزرگترین کناه کبیره این است که کسی پدر و مادر خود را لعنت گوید و نفرین کند»، گفتند: ای رسول خدا! چگونه امکان دارد کسی پدر و مادر خود را لعنت کند؟ فرمود: «اینکه شخصی پدر انسان دیگری را دشنام بدهد و او پدر او را دشنام بدهد، و مردی مادر کسی را دشنام بدهد و او مادر او را دشنام بدهد در واقع پدر و مادر خود را دشنام داده و لعنت نموده است».

  اسلام بر نیکی و خوش رفتاری با پدر و مادر توصیه نموده است، حتی اگرچه پدر و مادر به دین دیگری بوده باشند، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿وَإِن جَٰهَدَاكَ عَلَىٰٓ أَن تُشۡرِكَ بِي مَا لَيۡسَ لَكَ بِهِۦ عِلۡمٞ فَلَا تُطِعۡهُمَاۖ وَصَاحِبۡهُمَا فِي ٱلدُّنۡيَا مَعۡرُوفٗاۖ «و اگر آن دو (مشرک باشند و) تلاش کنند که تو چیزی را که به آن علم نداری شریک من قرار دهی، پس از آنان اطاعت نکن، و در دنیا با آنان به شایستگی رفتار کن»، چنانچه حضرت ابراهیم علیه السلام در دعایش برای پدرش چنین بود، در این خصوص خداوند متعال می فرماید: ﴿وَٱذۡكُرۡ فِي ٱلۡكِتَٰبِ إِبۡرَٰهِيمَۚ إِنَّهُۥ كَانَ صِدِّيقٗا نَّبِيًّا٤١ إِذۡ قَالَ لِأَبِيهِ يَٰٓأَبَتِ لِمَ تَعۡبُدُ مَا لَا يَسۡمَعُ وَلَا يُبۡصِرُ وَلَا يُغۡنِي عَنكَ شَيۡ‍ٔٗا٤٢ يَٰٓأَبَتِ إِنِّي قَدۡ جَآءَنِي مِنَ ٱلۡعِلۡمِ مَا لَمۡ يَأۡتِكَ فَٱتَّبِعۡنِيٓ أَهۡدِكَ صِرَٰطٗا سَوِيّٗا٤٣ يَٰٓأَبَتِ لَا تَعۡبُدِ ٱلشَّيۡطَٰنَۖ إِنَّ ٱلشَّيۡطَٰنَ كَانَ لِلرَّحۡمَٰنِ عَصِيّٗا٤٤ يَٰٓأَبَتِ إِنِّيٓ أَخَافُ أَن يَمَسَّكَ عَذَابٞ مِّنَ ٱلرَّحۡمَٰنِ فَتَكُونَ لِلشَّيۡطَٰنِ وَلِيّٗا «و (ای پیامبر!) در (این) کتاب ابراهیم را یاد کن، بی‌گمان او پیامبری راستگو بود(41) هنگامی‌که به پدرش گفت: ای پدر جان! چرا چیزی را پرستش می‌کنی که نه می‌شنود و نه می‌بیند، و نه هیچ نیازی از تو برآورده می‌سازد؟!(42) ای پدر جان! یقیناً (از جانب الله) دانشی برای من آمده که برای تو نیامده است، پس از من پیروی کن، تا تو را به راه راست هدایت کنم(43) ای پدرجان! شیطان را پرستش نکن، زیرا که شیطان نسبت به (الله) رحمان نافرمان بود(44) ای پدر جان! من از این می‌ترسم که از (سوی الله) رحمان عذابی به تو برسد، آنگاه از دوستان شیطان (و همنشینان او در آتش) باشی».

  و چنانچه اسماء دختر حضرت ابوبکر صدیق رضی الله عنهما که مادرش در حال شرک نزدش می آمد و می خواست با او رابطه داشته باشد، از پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسید: مادرم می خواهد با من رابطه داشته باشد، آیا با او صله رحم نمایم و رابطه داشته باشم؟ پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «بله، با مادرت رابطه داشته باش».

   در حقیقت نیکی و خوش رفتاری با پدر و مادر تأثیر و فواید زیاد و فضایل بزرگ دارد که این فواید و فضایل را انسان در دنیا و آخرت کمایی می کند. برخی آن: نیکی و خوبی با پدر و مادر سبب خشنودی خداوند متعال می شود، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «خشنودی خداوند منوط به خشنودی والدین و غضب خداوند نیز منوط به غضب والدین است».

  و برخی دیگر این فواید: نیکی با پدر و مادر سبب گشایش و رفع مشکلات می شود، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم برای ما حال سه نفری را حکایت نمود که آنها را باران مجبور نمود تا در غار کوهی پناه ببرند، پس سنگ بزرگی بر دهن غار قرار گرفت و آنرا کاملا برآنها بسته نمود، پس گفتند: از این مشکلات و سنگ بزرگ یگانه چیزی که ما را نجات خواهد داد این است که توسط اعمال نیک ما از خداوند بخواهیم تا این سنگ را دور نماید، پس یک آنها گفت: “بار خدایا! من پدر و مادر بزرگ سن و فرزندان خورد سن داشتم، و من در حالی که گوسفند می چراندم سرپرست و متولی آنها نیز بودم، پس وقتی در شب با گوسفندانم بر می گشتم شیر آنها را می گرفتم و نخست به پدر و مادرم می دادم و آنها را پیش از فرزندانم از آن سیراب می کردم، و من روزی در برگشتم به خانه تأخیر نمودم و تا ناوقت شب نیامدم، پس وقتی آمدم دیدم که پدر و مادرم خوابیده اند، پس طبق عادت شیر گوسفندانم را گرفتم، و رفتم نزد سر آنها ایستادم و زشت پنداشتم آنها را از خوابشان بیدار کنم و همینطور زشت پنداشتم پیش از آنها فرزندانم را شیر بدهم در حالی که فرزندانم در پیش قدمهایم از گرسنگی فریاد می کردند حتی که در این حالت شب روز شد و صبح دمید. بار خدایا! می دانی که من این کار را فقط برای رضای تو انجام دادم، پس خدایا برای ما گشایشی قرار بده تا از آن آسمان را ببینیم، پس خداوند برآنها گشایش آورد و آنها آسمان را دیدند…”. پس دیده می شود که نیکی او با پدر و مادرش سبب گشایش و رفع مشکلات آنها و باعث نجات شان شده است.

  و برخی آن: کسی که با پدر و مادرش خوش برخوردی و نیک رفتاری کند فرزندانش با او نیکی و خوش رفتاری می کنند؛ زیرا پاداش از جنس عمل انسان می باشد، چنانچه خداوند متعال پاداش نیکی حضرت ابراهیم با پدرش را با نیکی و فرمان‌برداری فرزندش حضرت اسماعیل علیهما السلام داد، خداوند متعال این واقعه را در قرآن کریم برای ما به عالی‌ترین صورت نیکی و فرمان‌برداری فرزند از پدرش بیان نموده است، چنانچه می فرماید: ﴿فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعۡيَ قَالَ يَٰبُنَيَّ إِنِّيٓ أَرَىٰ فِي ٱلۡمَنَامِ أَنِّيٓ أَذۡبَحُكَ فَٱنظُرۡ مَاذَا تَرَىٰۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفۡعَلۡ مَا تُؤۡمَرُۖ سَتَجِدُنِيٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ «پس هنگامی‌که (فرزندش) با او به (سن) سعی و کوشش رسید گفت: ای فرزندم! من در خواب دیدم که تو را قربانی می‌کنم، ببین، تو چه نظر داری؟! گفت: پدرم، به آنچه مأمور شدۀ، عمل کن، اگر الله بخواهد، مرا از صابران خواهی یافت».

  همچنانکه نیک رفتاری با پدر و مادر در دنیا فواید و ثمرات زیاد دارد، همچنین در آخرت نیز سبب خوشبختی و وارد شدن انسان به بهشت می شود، چنانچه مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و اجازه اشتراک در جهاد را خواست، پیامبر صلی الله علیه وسلم به او گفت: «آیا مادرت زنده است؟» گفت: بله، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس همیشه در خدمت او باش چون بهشت زیر قدم‌های او است»، و در حدیث دیگری فرمود: «پدر دروازه میانهء بهشت است، پس اگر می خواهی وارد بهشت شوی پس این دروازه را حفظ کن»، و حضرت عبد الله ابن عمر رضی الله عنهما به مردی گفت: آیا از آتش جهنم می ترسی و دوست داری وارد بهشت شوی؟ گفت: بلی سوگند به الله چنین است، گفت: آیا پدر و مادرت زنده اند؟ گفت: تنها مادرم با من است، فرمود: سوگند به الله اگر با او با نرمی سخن بگویی، نیک رفتاری کنی و او را غذای درست بدهی و از ارتکاب گناه کبیره پرهیز کنی, حتما وارد بهشت می شوی».

با وجود آن تأکید می کنیم که انسان به هر اندازه که با پدر و مادر خود نیکی کند و خوش رفتاری نماید هیچگاه نمی تواند حق آنها را ادا نماید و خوبی های آنها را جبران کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « هيچ فرزندی نمی تواند حق پدرش را ادا کند، مگر اينکه پدرش را برده ی کسی ببيند و او را خريداری نموده آزاد کند».

أقولُ قولِي هذَا ، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ .

* * *

 ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله واحد و لا شریک، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر همه آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

  همانطوری که اسلام بر نیکی کردن با پدر و مادر سفارش کرده همینطور بر نیکی کرن و خوش برخوردی با خویشاوندان نیز سفارش نموده است، آنها کسانی اند که انسان با آنها روابط خویشاوندی دارد، و اسلام برای آنها حقوقی مقرر داشته است، خداوند متعال می فرماید: ﴿وَأُوْلُواْ ٱلۡأَرۡحَامِ بَعۡضُهُمۡ أَوۡلَىٰ بِبَعۡضٖ فِي كِتَٰبِ ٱللَّهِۚ «و خویشاوندان در کتاب الله نسبت به یکدیگر سزاوارترند»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «خداوند متعال می فرماید: من الله و رحمن هستم، صله رحم را آفریدم، و نام آن را از نامم اشتقاق کردم، پس کسی که آنرا وصل نماید من به او وصل و نزدیک می شوم، و کسی که آنرا قطع نماید من از او دور و منقطع می شوم».

  صله و رابطه خویشاوندان با زیارت و بازدید از آنها، احوالگیری شان، و همکاری و همراهی شان متحقق می گردد، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «صدقه دادن بر مسکین دارای یک اجر است و بر خویشاوندان دو اجر: اجر قرابت و اجر صدقه»، همچنین صله و رابطه با خویشاوندان توسط پذیرفتن دعوت آنها، عیادت بیمارشان و اشتراک در جنازه آنها نیز متحقق می گردد، پس باید بزرگ آنها احترام گردد و همراه اطفال شان با مهربانی رفتار شود، و با ایشان برخورد درست صورت گیرد و برای شان دعای خیر کرده شود.

  خداوند متعال صله رحم را سبب برکت و درازی عمر و فراخی رزق و روزی گردانده است، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « هرکس می خواهد روزی اش زياد و عمرش طولانی شود، باید با پدر و مادرش نیکی و پیوند خويشاوندی را رعايت کند»، همچنین پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که رعایت پیوند خویشاوندی باعث بخشش گناهان می شود، مردی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا! من مرتکب گناه بزرگی شده ام, پس آیا اگر توبه کنم بخشیده می شوم؟ پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا مادرت زنده است؟» گفت: نخیر، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «آیا خاله داری؟» گفت: بله، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «پس با خاله ات خوبی و نیک رفتاری کن (تا گناهت بخشیده شود)».

  پس باید انسان از قطع صله رحم بپرهیزد، و نباید بدی را با بدی پاسخ گوید، بلکه باید عفو کند و ببخشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «وصل کننده ی راستين پيوندِ خويشاوندی، کسی نيست که به خاطر ارتباطی که خويشاوندانش با او دارند، با آنها ارتباط برقرار می کند؛ بلکه کسی است که وقتی با او قطع رابطه می کنند، ارتباطش را با آنها حفظ می نمايد». مردی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا, من خویشاوندانی دارم که می خواهم با آنها پیوند داشته باشم ولی آنها با من قطع صله رحم می کنند، من با آنها خوبی می کنم ولی آنها پاسخ آنرا با بدی می دهند، و جویای احوال‌شان می شوم ولی آنها مرا نادیده می گیرند، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: « اگر همين گونه باشی که گفتی، گويا خاکستر داغ به آنان می خورانی و تا زمانی که به همين روش عمل کنی، همواره پشتيبانی و حمایت الله در برابر آنها را خواهی داشت».

  اسلام از قطع کردن صله رحم منع نموده و از عواقب بد آن در دنیا و آخرت هشدار داده است، چنانچه پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « کسی که با خويشاوندانش قطع رابطه کند، وارد بهشت نمی شود» و در حدیث دیگری می فرماید: «مجازات هیچ گناهی را خداوند عجالتا در دنیا با حفظ مجازات آن در آخرت نمی دهد مگر مجازات گناه قطاع طریقی و قطع صله رحم را».

  پس باید در باره پدران و مادران ما از خدا بترسیم و صله رحم داشته باشیم و با همه مردم به نیکی رفتار نماییم.

  بار خدایا! ما را توفیق بده تا با پدران و مادران ما به خوبی رفتار نماییم، و ما را از جمله کسانی بگردان که پیوند خویشاوندی را رعایت نماییم، ملت ما را حفظ کن، مصر و همه کشورهای جهان را امن و امان، آرام، متقدم و مترقی بگردان.