گذشت عقیده و روش است

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است همان ذاتی که درقرآن کریم می فرماید: ﴿يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ «الله برای شما آسانی می‌خواهد، و برای شما دشواری نمی‌خواهد»، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بی همتا و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، در حدیثی می فرماید: «من با دینی حنیف با گذشت فرستاه شدم»، بار خدایا بر او و بر همه آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

اما بعد!

پیامبر صلی الله علیه وسلم با رسالت جهانی آمده که گذشت و آسان‌گیری را منهج زندگی قرار داده است، پس در دین مقدس اسلام حرج و سختی نیست، و در تکالیف شرعی مشقت، تشدد و دشواریی وجود ندارد، طوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖۚ «و در دین برای شما هیچ سختی (و تنگنایی) قرار نداد»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «دين آسان است؛ و هرکس آن را بر خود سخت بگيرد، سرانجام خسته و درمانده می شود؛ پس راه راست و درست و ميانه را در پيش بگيريد و (به درست کاری و ميانه روی) خوشحال باشيد و از عبادت صبح و شام و پاسی از شب کمک بگيريد»، پس گذشت در شریعت اسلام تنها سخن نیست که گفته شود یا تنها شعاری نیست که سر داده شود؛ بلکه آن عقیده‌ای است که با آن مسلمان زندگی می کند، و این صفت را منهج زندگی خویش قرار می دهد، همچنین گذشت یکی از مبادی است که خداوند متعال بندگان خود را دستور داده تا در میان شان طبق آن رفتار نمایند، و آن را سبب خشنودی، مغفرت و مهربانی خویش قرار داده است، طوری که می فرماید: ﴿وَلۡيَعۡفُواْ وَلۡيَصۡفَحُوٓاْۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ «آن‌ها باید عفو کنند و چشم بپوشند، آیا دوست نمی‌دارید که الله شما را ببخشد؟!».

با وجود آن به آنچه ما تلاش می کنیم این است که باید گذشت روش زندگی قرار گیرد، زیرا وقتی اسلام به آن دعوت می کند از ما می خواهد تا آنرا عملا تطبیق نماییم، چون خداوند متعال در چندین جای قرآن کریم از بندگان خود می خواهد تا بخشش و گذشت را منهج زندگی خود انتخاب کنند، چنانچه می فرماید: ﴿وَلَا تَسۡتَوِي ٱلۡحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُۚ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِي بَيۡنَكَ وَبَيۡنَهُۥ عَدَٰوَةٞ كَأَنَّهُۥ وَلِيٌّ حَمِيمٞ «و (هرگز) نیکی و بدی یکسان نیست، همیشه به نیکو‌ترین شیوه پاسخ ده، پس ناگاه (می‌بینی) همان کس‌که میان تو و او دشمنی است، گویی دوست صمیمی است»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم گذشت و بخشش را در رفتارش با مردم عملا تطبیق نموده بود، طوری که او (صلی الله علیه وسلم) برای امت خود و برای همه بشریت بهترین الگو و سرمشق بود، چنانچه می فرماید: «جز این نیست که من رحمت هدیه داده شده (از سوی خداوند برای بشریت) هستم»، و مادر مؤمنان حضرت عائشه صدیقه رضی الله عنها می گوید: «هرگاه پیامبر صلی الله علیه وسلم میان دو امر اختیار داده می شد آسان‌ترین آنها را انتخاب می کرد، اگر در آن گناهی نمی بود، و اگر در آن گناهی می بود دورترین مردم از آن بود…».

و پرسشی را که باید هر کدام ما با صراحت از خود بپرسیم این است: آیا واقعا ما این عقیده و باور را در رفتار مان عملاً تطبیق می کنیم؟ آیا آنرا دررفتار و تعامل مان با دیگران بحیث منهج زندگی خویش قرار داده ایم؟ زیرا بخشش و گذشت روش خوبی است که باید مسلمان آنرا در همه عرصه های زندگی خود تطبیق نماید، همچون گذشت میان زن و شوهر: چون رابطه زناشوهری از اساسی ترین و عالی‌ترین روابط بشری، و یکی از نشانه های عظمت خداوند متعال است، و خدای توانا بیان نموده که این رابطه بر پایه های دوستی، محبت، مهربانی و نیک رفتاری استوار می باشد، می فرماید: ﴿وَمِنۡ ءَايَٰتِهِۦٓ أَنۡ خَلَقَ لَكُم مِّنۡ أَنفُسِكُمۡ أَزۡوَٰجٗا لِّتَسۡكُنُوٓاْ إِلَيۡهَا وَجَعَلَ بَيۡنَكُم مَّوَدَّةٗ وَرَحۡمَةًۚ «و از نشانه‌های او (این) است‌که همسرانی از جنس خود‌تان برای شما آفرید؛ تا به آن‌ها آرام گیرید، و در میان‌تان مودت و رحمت قرار داد»، در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَعَاشِرُوهُنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ فَإِن كَرِهۡتُمُوهُنَّ فَعَسَىٰٓ أَن تَكۡرَهُواْ شَيۡ‍ٔٗا وَيَجۡعَلَ ٱللَّهُ فِيهِ خَيۡرٗا كَثِيرٗا «و با آن‌ها بطورشایسته رفتار کنید، و اگر از آنان (خوش‌تان نیامد و) کراهت داشتید، پس چه بسا چیزی را خوش نمی‌دارید، و الله در آن خیر بسیار قرار می‌دهد»، در جای دیگری فرمود: ﴿وَلَهُنَّ مِثۡلُ ٱلَّذِي عَلَيۡهِنَّ بِٱلۡمَعۡرُوفِۚ «و برای زنان حقوق شایسته‌ای است همانند (حقوق و و ظایفی) که بر عهده آن‌هاست»، یعنی برای زنان همان حقوق انسانی همچون خوش رفتاری معاشرت نیک و اخلاق خوب به عهده شوهران شان است که آنها در قبال شوهران شان به عهده دارند؛ پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «بهترین شما کسی است که برای اهل بیت خود بهتر باشد، و من بهترین شما برای اهل بیتم هستم»، و همیشه پیامبر صلی الله علیه وسلم با نیک رفتاری همراه زنان توصیه می نمود، چنانچه فرمود: «نباید مرد مسلمان از زن مسلمان نفرت کند، اگر او را زشت و بد دید با زن دیگری خشنود خواهد شد»، و پیش از رحلت ملکوتی آخرین توصیه اش در باره زنان بود.

پس باید بخشش و گذشت رفتار متبادل میان زن و شوهر بوده باشد و قانون انسانی بگردد که زندگی اجتماعی را تنظیم نماید، و حضرت ابو درداء رضی الله عنه در رفتار متبادل انسانی که اساس آن عدالت و گذشت است به همسر خود چه زیبا فرمود: “هرگاه مرا دیدی که خشمگین هستم پس مرا راضی و خشنود کن، وقتی تو را خشمگین یافتم خشنودت می کنم”.

گذشت با همسایگان: خداوند متعال می فرماید: ﴿وَٱعۡبُدُواْ ٱللَّهَ وَلَا تُشۡرِكُواْ بِهِۦ شَيۡ‍ٔٗاۖ وَبِٱلۡوَٰلِدَيۡنِ إِحۡسَٰنٗا وَبِذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡيَتَٰمَىٰ وَٱلۡمَسَٰكِينِ وَٱلۡجَارِ ذِي ٱلۡقُرۡبَىٰ وَٱلۡجَارِ ٱلۡجُنُبِ وَٱلصَّاحِبِ بِٱلۡجَنۢبِ «و الله را بپرستید، و چیزی را با او شریک مگردانید و به پدر و مادر نیکی کنید، و (نیز) به خویشاوندان و یتیمان و بی‌نوا یان و همسایه خویشاوند و همسایه بیگانه و همنشین (نیکی کنید)»، و چقدر پیامبرصلی الله علیه وسلم در باره نیکی کردن به همسایه توصیه می نمود، طوری که فرمود: «همیشه جبریل علیه السلام مرا برای نیکی کردن به همسایه توصیه می کرد حتی که فکر کردم که شاید همسایه از همسایه خود میراث بگیرد»، در حدیث دیگری می فرماید: «کسی که به خدا و روز رستاخیز ایمان داشته باشد پس باید همسایه خود را احترام و اکرام کند»، باری فرمود: «سوگند به الله ایمان نیاورده است، سوگند به الله ایمان نیاورده است، سوگند به الله ایمان نیاورده است» گفته شد: چه کسی ای رسول خدا؟! فرمود: «کسی که همسایه اش از اذیت و شرارت او در امان نباشد»، همچنین می فرماید: «مسلمان نیست کسی که شب را با شکم سیر سپری نماید و همسایه اش در پهلوی او گرسنه باشد».

همچنین باید گذشت و بخشش در میان دوستان در محل کار، دانشگاه مدارس و دیگر جاها نیز حاکم بوده باشد، قرآن کریم رابطه میان همه مردم را استوار و مستحکم نموده است، طوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ «ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم، تا یکدیگر را بشناسید، همانا گرامی‌ترین شما نزد الله پرهیزگارترین شماست، بی‌گمان الله دانای آگاه است»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم در رفتارش با صحابه و همه مردم خوشخلق ترین انسان بود، پس با آنها معامله نیک داشت، بیمارشان را عیادت می کرد، برفقرای شان صدقه می پرداخت، دیون و نیازمندی های شان را ادا و برآورده می ساخت، و اشتباهات شان را می بخشید، خداوند متعال می فرماید: ﴿فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ لِنتَ لَهُمۡۖ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَۖ فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ وَشَاوِرۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِۖ فَإِذَا عَزَمۡتَ فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَوَكِّلِينَ «پس به (سبب) رحمت الهی است که تو با آنان نرم خو (و مهربان) شدی، و اگر تند خو و سخت دل بودی، قطعا از اطراف تو پراکنده می‌شدند، پس از آنان در گذر و برایشان آمرزش بخواه، و در کارها، با آنان مشورت کن، و آنگاه که تصمیم گرفتی بر الله توکل کن، زیرا که الله توکل کنندگان را دوست می‌دارد».

خودگذری و بخشش در راه ها و مواصلات: چون گاهی انسان در راه ها و مواصلات دچار اذیت از سوی دیگران می شود، زیرا مردم یکسان نیستند برخی آنها زشت، برخی شدید، برخی خودگذر، برخی قوی، برخی ضعیف، برخی دیگران را تحمل می کند و برخی دیگری هیچ کس را تحمل نمی کند، و چقدر زیبا می شود اینکه انسان همه این اوصاف را با بردباری و خودگذری مقابله نماید، پس با نرمی و ادب تعامل کند، خداوند می فرماید: ﴿وَعِبَادُ ٱلرَّحۡمَٰنِ ٱلَّذِينَ يَمۡشُونَ عَلَى ٱلۡأَرۡضِ هَوۡنٗا وَإِذَا خَاطَبَهُمُ ٱلۡجَٰهِلُونَ قَالُواْ سَلَٰمٗا «و بندگان (خاص) رحمان، کسانی هستند که با فروتنی (و آرامش) بر زمین راه می‌روند، و هنگامی‌که جاهلان آن‌ها را مخاطب قرار دهند (و سخنان نا بخردانه و ناسزا گویند) به آن‌ها سلام گویند (و از آن‌ها روی می‌گردانند)»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم می گوید: «وارد بهشت نمی شوید تا ایمان نیاورید، و ایمان نیاورده اید تا یکدیگر را دوست بدارید، آیا شما را به چیزی راهنمایی نکنم وقتی آنرا انجام بدهید یکدیگر را دوست می دارید؟ پس همیشه سلام را میان تان افشا کنید»، همچنین باید ملتزم قواعد تنظیم راه ها و مواصلات بوده باشیم و برای بزرگسالان، ناتوانان و زنان فرصت نشستن به جاهای مخصوص داده شود، و مشاعر و احساس مردم را رعایت نماییم، و با آنها با نرمی رفتار کنیم، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «نرمی و لطافت در هر چيزی که باشد، آن را زيبا و آراسته می سازد و از هر چيزی که جدا شود، آن را زشت و معيوب می گرداند».

و برخی از مظاهر گذشت و تحمل گذشت نفس با مال است: زیرا مصرف در راه خدا دلیل ایمان داشتن به خداوند و پیامبر صلی الله علیه وسلم و دلیل اصلاح و استقامت انسان است، با انفاق در راه خدا است که مسلمان واقعی شناخته می شود، و دلها با هم الفت می گیرند، و انسان به نیکوکاری می رسد، خداوند متعال می فرماید: ﴿لَن تَنَالُواْ ٱلۡبِرَّ حَتَّىٰ تُنفِقُواْ مِمَّا تُحِبُّونَۚ وَمَا تُنفِقُواْ مِن شَيۡءٖ فَإِنَّ ٱللَّهَ بِهِۦ عَلِيمٞ «هرگز به نیکوکاری نمی‌رسید تا از آنچه دوست دارید انفاق کنید، و آنچه انفاق می‌کنید، بی‌شک الله به آن آگاه است»، پس انفاق کردن بر فقرا و مساکین دلالت بر گذشت نفس و مکارم اخلاق می کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «انسان سخاوتمند به خداوند، بهشت و مردم نزدیک است و از آتش دوزخ دور».

همچنین باید در خرید و فروش و مطالبه حق نیز گذشت وجود داشته باشد: طوری که پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « رحمت الله بر مردی که در داد و ستد و (در پرداخت مبلغِ معامله و نيز در) دريافت و مطالبه ی حقّ خويش، آسان گير باشد»، از عرباض بن ساریه رضی الله عنه روایت است که فرمود: شتری دوساله ای را به پیامبر صلی الله علیه وسلم فروختم، پس نزدش آمدم تا بهای آنرا مطالبه نمایم، گفتم: ای رسول خدا، ثمن شترم را بده، فرمود: بله، بهای آنرا دراهم جدید و روشن برایت می دهم، می گوید: به نیکوترین صورت آنرا برایم پرداخت. و اعرافی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و بهای شتر دوسال خود را مطالبه نمود، پس پیامبر علیه السلام شتر بهتر و بزرگی برایش داد، گفت: ای نبی خدا، این شتر بهتر از شتر من است، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «بهترین انسان کسی است که حق دیگران را به بهترین صورت ادا نماید».

و پیامبر علیه السلام همیشه به کارهایی ترغیب و تشویق می کرد که در آن مفاهیم گذشت، آسان‌گیری و بخشش نهفته بود، و مفاهیم عالی برادری انسانی را برجسته می ساخت، همچون بخشیدن انسان نیازمند یا فرصت دادن او، طوری که می فرماید: «کسی که نیازمند و مفلسی را فرصت بدهد یا ببخشد، خداوند او را در سیر سایه رحمت خود قرار می دهد».

أقولُ قولِي هذَا ، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله یکتای بیهمتا، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، بار خدایا! بر او و بر همه آل و اصحاب او درود، رحمت، سلامتی و برکت نازل فرما.

برادران مسلمان!

در حقیقت بزرگترین و آسان‌ترین مظاهر گذشت، گذشت با گفتن سخن زیبا است، طوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿وَقُولُواْ لِلنَّاسِ حُسۡنٗا «و به مردم (سخن) نیک بگویید»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَقُل لِّعِبَادِي يَقُولُواْ ٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُۚ «و به بندگانم بگو: (با یکدیگر) سخنی بگویند که آن بهترین باشد»، و سخن نیک و رفتار بهتر باید با همه مردم با اختلاف الوان و انواع و باورهای شان انجام بگیرد؛ چون این امر به تربیت درست، اخلاق نیکو وشخصیت سلیم انسان دلالت می کند، چنانچه گفته شده است: “خوش اخلاقی کاری آسان است: گشاده رویی و گفتن سخن نرم با دیگران می باشد”.

طوری که خداوند متعال از حضرت موسی علیه السلام خواست تا به فرعون سخن نرم بگوید با وجودی که فرعون خیلی متکبر و سرکش بود، خداوند متعال می فرماید: ﴿ٱذۡهَبَآ إِلَىٰ فِرۡعَوۡنَ إِنَّهُۥ طَغَىٰ * فَقُولَا لَهُۥ قَوۡلٗا لَّيِّنٗا لَّعَلَّهُۥ يَتَذَكَّرُ أَوۡ يَخۡشَىٰ «به سوی فرعون بروید، بی‌گمان او سرکشی کرده است * پس به نرمی با او سخن بگویید، شاید که او پند گیرد یا (از پروردگارش) بترسد»، همچنین باید از هرگونه سخنان بی هوده دوری صورت گیرد، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿وَٱلَّذِينَ هُمۡ عَنِ ٱللَّغۡوِ مُعۡرِضُونَ «و کسانی‌که از لغو (و کارهای بیهوده) روی گردانند»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ ٱتَّقُواْ ٱللَّهَ وَقُولُواْ قَوۡلٗا سَدِيدٗا «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! از الله بترسید، و سخن درست (و حق) بگویید»، همچنین می فرماید: ﴿أَلَمۡ تَرَ كَيۡفَ ضَرَبَ ٱللَّهُ مَثَلٗا كَلِمَةٗ طَيِّبَةٗ كَشَجَرَةٖ طَيِّبَةٍ أَصۡلُهَا ثَابِتٞ وَفَرۡعُهَا فِي ٱلسَّمَآءِ
* تُؤۡتِيٓ أُكُلَهَا كُلَّ حِينِۢ بِإِذۡنِ رَبِّهَاۗ وَيَضۡرِبُ ٱللَّهُ ٱلۡأَمۡثَالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمۡ يَتَذَكَّرُونَ
«آیا ندیدی که الله چگونه مثل زده است؟ کلمۀ طیبه (= توحید، و گفتار پاکیزه) همچون درخت طیبه و پاکی است که ریشۀ آن (در زمین) ثابت، و شاخه‌اش در آسمان است هر زمان (و فصلی) میوۀ خود را به فرمان پروردگارش می‌دهد، و الله برای (هدایت) مردم مثل‌ها می‌زند، باشد که متذکر شوند (و پند گیرند)»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: « بنده سخنی در جهت رضايت الله متعال می گويد که توجه چندانی بدان ندارد اما به موجبِ آن الله بر درجاتش می افزايد. و بنده سخنی بر زبان می آورد که موجب خشم الله متعال است حال آنکه اهمیت چندانی به آن نمی دهد، اما به سبب آن در دوزخ سقوط می کند»، همچنین باید از هرگونه فحش گویی پرهیز صورت گیرد، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «مومن طعنه زن، لعنت كننده، بددهن و بدرفتار (و بی شرم) نيست».

بار خدایا، ما را در گفتار، کردار، رفتار و همه امور ما با گذشت و متحمل بگردان، و در میان اصلاح بیاور، کشورما و همه کشورهای جهان را حفظ کن.