Habari Muhimu Zilizotufikia
 

Ubora wa maadili katika ujumbe wa Muhammad
14 Rabi`u awal 1437H. Sawa na 25 Disemba 2015 A.D

awkaf

Kwanza :Vipengele

  1. Uisilamu ni dini ya maadili mema.
  2. Kuporomoka kwa maadili ni kuporomoka kwa umma.
  3. Maadili ni matunda ya matendo sahihi.
  4. namna gani tutatukuka kupitia maadili yetu?

Pili: Dalili

Katika Kurani Tukufu:

  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema { Na hakika wewe una tabia tukufu.} Alqalam, 4.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Shikamana na kusamehe, na amrisha mema, na jitenge na majaahili} Al aaraf, 199.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Na ni nani mbora wa kusema kuliko aitae kwa Mwenyezi Mungu, na akasema: hakika mimi ni katika Waisilamu 34. Mema na maovu hayalingani. Pinga uovu kwa lililo jema zaidi. Hapo yule ambaye baina yako naye pana uadui atakuwa kama rafiki jamaa wa kukuonea uchungu. 35. lakini hawapewi wema huu ila wanao subiri, wala hawapewi ila wenye bahati kubwa.} Fuswilat 33 -35.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema { Na waja wa Arrahman Mwingi wa Rehema ni wale wanao tembea ulimwenguni kwa staha, na wajinga wakiwasemeza hujibu: Salama!} Alfurqaan, 63.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema { Ewe mwanangu! Shika Sala, na amrisha mema, na kataza maovu, na subiri kwa yanayo kupata. Hayo ni katika mambo ya kuazimiwa. Wala usiwabeuwe watu, wala usitembee katika nchi kwa maringo. Hakika Mwenyezi Mungu hampendi kila anaye jivuna na kujifakhirisha. 19 Na ushike mwendo wa katikati, na teremsha sauti yako. Hakika katika sauti mbaya zote bila ya shaka iliyo zidi ni sauti ya punda.} Luqman, 17-19.
  2. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Soma ulivyofunuliwa katika kitabu, na ushike sala, hakika sala inazuilia mambo machafu na maovu. Na kwa yakini kumdhukuru Mwenyezi Mungu ni jambo kubwa kabisa. Na Mwenyezi Mungu anayajua mnayoyatenda. 46. wala msijadiliane na watu wa kitabu ila kwa njia iliyo nzuri kabisa, isipokuwa wale walio dhulumu miongoni mwao. Na semeni: tumeyaamini yaliyo teremshwa kwetu nayaliyo teremshwa kwenu. Na Mungu wetu na Mungu wenu ni mmoja. Na sisini wenye kusilimi kwake. } Al ankabuut, 45-46.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Hija ni miezi maalumu. Na anaye kusudia kufanya Hija katika miezi hiyo, basi asiseme maneno machafu wala asifanye vitendo vichafu wala asibishane katika Hija. Na kheri yoyote mnayo ifanya Mwenyezi Mungu anaijua. Na jitengezeeni zawadi. Na hakika bora ya zawadi ni uchamngu. Na nicheni Mimi, enyi wenye akili !} Al baqarah, 197.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Wala usimt’ii kila mwingi wa kuapa wa kudharauliwa, Wanatamani lau unge lainisha ili nao wakulainishie. 12. Mwenye kuzuia kheri, dhaalimu, mwingi wa madhambi, 13. Mkavu, na juu ya hayo, mshari, amejipachika tu. 14. Ati kwa kuwa ana mali na watoto! 15. Anapo somewa Aya zetu, husema: Hizi ni simulizi za uwongo za watu wa zamani! 16. Tutamtia kovu juu ya pua yake.} Alqalam 10-16.

Katika hadithi za Mtume (Saw)

  1. Kutoka kwa Nawaas bin Sama`n Al-answaary (Mwenyezi Mungu amwie radhi) kwamba yeye amesema: Nilimuuliza Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) kuhusu wema na ubaya? Akasema: “wema ni tabia njema, na ubaya ni uliopoَّ ndani ya moyo wako na ukachukia watu wengine wasikione.” (Sahihi Muslim).
  1. Kutoka kwa Abi Dardai (Mwenyezi Mungu amwie radhi), kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Hakuna kitu cha muumini ambacho kitakuwa kina uzito kwenye mizani yake siku ya kiyama kuliko tabia njema, na hakika ya Mwenyezi Mungu anamchukia muovu mwenye tabia chafu.” (kitabu cha Tirmidhy).
  1. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: amesema Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “ Hakika mimi nimetumwa ili kutimiza matendo mema” (Imepokewa na Imam Ahmad).
  1. Kutoka kwa Abi Durrin (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema, Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) ameniambia: “ Mche Mwenyezi Mungu popote ulipo, na fuatishia jema kwa baya ili ulifute, na ishi na watu kwa tabia njema.” (Imepokewa na Tirmidhiy).
  1. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: amesema Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “Muumini aliyekamilika imani ni yule mwenye tabia njema, na mbora wenu ni yule aliye mbora kwa wake zake.” (Imepokewa na Ahmad).
  1. Kutoka kwa Saa`d bin Hisham bin Amir Al answaari (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: Nilisema “ewe mama wa waumini –yaani Aisha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), – nieleze kuhusu tabia za Mtume wa Mwenyezi Mungu akasema “ kwani wewe si unasoma Kurani? Nikamwambia ndio, akasema: “Basi hakika tabia ya Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) ilikuwa ni Kurani.” (Imepokewa na Muslim).
  1. Kutoka kwa Aisha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: “ nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu akisema: “ hakika ya muumini hujulikana kwa uzuri wa tabia zake na kwa vyeo vya kusimama usiku na kufunga mchana.” (Imepokewa na Abu Daudi.)
  1. Kutoka kwa Jabir (Mwenyezi Mungu amwie radhi), hakika ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ hakika ya nimpendae kati yenu na atakaekuwa karibu nami kwenye kikao siku ya kiama ni yule mwenye tabia njema, na hakika ya nimchukiae kati yenu na atakaekuwa mbali nami kwenye kikao siku ya kiama wenye kuropokwa, wenye kusema sana na wenye kujigamba” Masahaba wakamuuliza ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu tumekwishamuelewa ni nani mropokwaji na msema sana َlakini ni nani huyo mwenye majigambo ََ? Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akasema ni wenye kiburi.” (Amepokea Tirmidhy.)

Tatu: Maudhui

Hakuna shaka ya kuwa namna ya kuupata utukufu ndani ya uisilamu ipo za aina tofauti, na katika utukufu wake ni kuwa ni dini ya sheria na tabia, inayokusanya maadili na utu wa hali ya juu, ambau unaweka pamoja sura ya kipekee ya tabia njema. Na dini hii inatukuka kwa kuwa imekusanya njanja zote za maisha, haikuacha jema miongoni mwa mambo mema isipokuwa imekusanya na kulilingania na kuhimiza kulishikilia, wakati huo huo haikuacha ovu isipokuwa imeliweka wazi na kulitahadharisha na kuamrisha kuliepuka.

Na katika mambo mazuri ambayo yamelinganiwa na kupendezeshwa kwa kuwa nayo ni: Kujipamba na tabia njema kama subira, upole, huruma, ukweli uaminifu, kutimiza ahadi, ukarimu, haya, kunyenyekea, ushujaa, uadilifu, wema, kusaidia, kuweka macho chini, kuondoa uchafu, ubashasha wa uso, maneno mazuri, dhana nzuri, kumheshimu mkubwa, kusuluhisha kati ya watu, athari njema, kuchunga hisia za wengine na tabia njema nyenginezo. Na haya yote ni kama ilivyoashiriwa katika aya ya Kurani Tukufu {Hakika hii kuran inaongoa kwenye yaliyo nyooka kabisa, na inawabashiria Waumini ambao wanatenda mema ya kwamba watapata malipo makubwa.) Al israa 9.

Na kwa jambo hili kuna aya na hadithi za Mtume wa Mwenyezi Mungu nyingi sana, kwa mfano Mwenyezi Mungu anamuamrisha Mtume wake kwa kusema {Shikamana na kusamehe, na amrisha mema, na jitenge na majaahili} Al a`raf 199. Pia anasema {na semeni na watu kwa wema} Al baqara 83. Anaongeza kusema tena { Hakuna kheri katika mengi ya wanayo shauriana kwa siri, isipo kuwa kwa yule anaye amrisha kutoa sadaka, au kutenda mema, au kupatanisha baina ya watu. Na mwenye kufanya hayo kwa kutaka radhi ya Mwenyezi Mungu, basi tutakuja mpa ujira mkubwa} Alnisa 144. Na aya zenye ujumbe kama huu ziko nyingi.

Na kwa kila mwenye kuzingatia aya a Kurani na akachuguza kwa kina atagundua ya kuwa muna aya nyingi sana zenye kulingania katika tabia njema na kuhimiza watu wawe nazo. Na si  kwa chochote zaidi ya kuwa tabia ni kama mizani ya kisheria yenye kumpima mtu na kumpandisha mtu daraja za ukamilifu.

Na kama hadithi za Mtume wa Mwenyezi Mungu zilivyosisitiza juu ya umuhimu wa tabia katika maisha ya mwanadamu. Kwa kuweka wazi malipo kwa mwenye kuwa nazo, kwa mfano Mtume wa Mwenyezi Mungu anasema: “wema ni tabia njema” (imepokewa na Imam Muslim.) na wema ni neno lenye kumaanisha kila lililo zuri. Na hadithi nyengine ya Mtume wa Mwenyezi Mungu: “ Hakuna kitu cha muumini ambacho kitakuwa kina uzito mkubwa kwenye mizani kushinda tabia njema” na katika mapokezi mengine: “ Hakuna kitu cha muumini ambacho kitakuwa kina uzito mkubwa kwenye mizani siku ya kiyama kuliko tabia njema, na hakika ya Mwenyezi Mungu anamchukia muovu mwenye tabia chafu.” (imepokewa na Tirmidhy katika kitabu chake kutoka kwa Abi Dardai.)

Na hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu alikuwa akihimiza watu wawe na tabia njema, kwani baadhi ya wakati huwa anasema “Muumini aliyekamilika imani ni yule mwenye tabia njema, na mbora wenu ni yule aliye mbora kwa wake zao.” (Imepokewa na Ahmad).

Na akaulizwa Mtume wa Mwenyezi Mungu: “ Ni muumini gani aliye bora? Akasema: “ Mwenye tabia njema kuliko wote” (imepokewa na Ib Maajah.

Na Mtume wa Mwenyezi Mungu alipoulizwa kuhusu kitu ambacho kitawaingiza kwa wingi watu peponi akasema: “ucha Mungu na tabia njema.” (Kitabu cha Tirmidhy.)

Kisha Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akafanya kuwa miongoni mwa mapenzi ya kumpenda yeye ni kuwa na tabia njemaakasema: “hakika ya nimpendae kati yenu na atakaekuwa karibu nami kwenye kikao siku ya kiama ni yule mwenye tabia njema.” (Kitabu cha Tirmidhy.)

Maadili yana nafasi yake kubwa sana ndani ya uisilamu, kwani ni kiini cha dini na johari yake. Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) alipoulizwa: “ dini ni nini? akasema: “tabia njema” (Imepokewa na Muslim.)

Si hivyo tu bali pia Mtume wa Mwenyezi Mungu amezipa tabia umuhimu wa hali ya juu pale alipotangaza kwa kusema kuwa, lengo kuu la kutumwa kwake na la ujumbe wake ni kutimiza maadili mema akasema: “ hakika nimetumwa kwa ajili ya kutimiza tabia njema.” (Imam Buhkari.)

Na hata kabla utume watu walikuwa wakimuita mkweli muaminifu. Hizo ndizo tabia njema za kiisilamu ambazo zinakwenda sambamba na imani ya ukweli, kwani Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa ni mfano wa hali ya juu kabisa wa tabia njema, kwa ajili hiyo Mwenyezi Mungu Mtukufu Mola wake akamsifu kwa kusema {Na hakika wewe una tabia tukufu} Al qalam 4.

Na huu ni ushahidi mkubwa sana kutoka kwa Mkuu Alietukuka kwa Mtume wake (Rehma na amani zimshukie juu yake), kwa uzuri wa tabia yake na wema wa maadili yake. Hakika ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa ni mwenye tabia njema kuzidia wote, kwani tabia ya Kurani yote aliikusanya yeye na akawa anaifuatisha na kujiepusha na makatazo yake, hapo ubaora ndipo ulipojikusanya na haya yanathibitishwa na mama wa waumini Aisha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), alipoulizwa  kuhusu tabia ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akasema: “ tabia yake ilikuwa ni Kurani.”

Mtume wa Mwenyezi Mungu alikuwa ni mfano wa kimatendo katika kuifuata Kurani, alikuwa ni mwenye tabia bora zaidi kuliko watu wote, na pia alikuwa na upendo, huruma, ucheshi, msamaha kuzidi wote, mkweli anapozungumza, anapotoa ahadi, na mkarimu kwenye familia, na ni mfano katika unyenyekuvu pamoja ya kuwa yeye ni bwana wa viumbe,  amuonae ni lazima amtukuze, ukiungana nae basi utampenda.

Mama wa waumini Khadija (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amemtakasa Mtume wa Mwenyezi Mungu kwa kumwambia: “ hakika wewe utaunga koo, utavumilia vishindo, utampata asiyekuwepo na utakuwa ni mwenye kuwarudisha watu katika haki.”

Na Mola wake pia akamsifu kwa kusema {Basi ni kwa sababu ya rehema itokayo kwa Mwenyezi Mungu ndio umekuwa laini kwao. Na lau ungeli kuwa mkali, mwenye moyo mgumu, bila ya shaka wangeli kukimbia. Basi wasamehe, na waombee maghfira, na shauriana nao katika mambo. Na ukisha kata shauri basi mtegemee Mwenyezi Mungu. Hakika Mwenyezi Mungu huwapenda wanao mtegemea} Al imraan 159. Na kwa tabia hii basi Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) ameweza kuathiri nyoyo na akili.

Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) aliwalea masahaba zake katika tabia njema na kuwaamrisha kujipamba nayo na kuishikilia, na haya ni kama alivyosema kumambia Abi Dhari (Mwenyezi Mungu amwie radhi), “ mche Mwenyezi Mungu popote ulipo na fuatishia jema kwa baya ili ulifute, na ishi na watu kwa tabia njema.” Wakajifunza upole, msahama na hisani na kujiepusha na maasi na hasira wakawa ni wema na wavumilivu, wakawa pia ni mfano wa hali ya juu katika tabia na muamala na ukarimu sawa kwa mtu mmoja mmoja au kwa pamoja.

Mtume wa Mwenyezi Mungu alipohama kutoka Makka kwennda Madina na kuwaunganisha undugu kati ya muhajirina na Maanswari, Ansari alikuwa akimuunga mkono ndugu yake muhajirina kwa nusu ya mali yake, kwani tabia ya mwanadamu hujulikana kwa kadir ya utoaji wake, na kurani metupa mfano mzuri ambao haukusudii kumlenga mtu maalumu, isipokuwa ni sifa kwa waumini wote, Mwenyezi Mungu anasema {bali wanawapendelea kuliko nafsi zao ingawa wenyewe ni wahitaji} Al hashri 9.

Kwa ajili ya tabia hizo umma ukaongoza, ukawa unaangaliwa kuwani igezo kwa kule kushikamana na tabia njema iliyotukuka. Na watu walikuwa wakiingia katika dini ya Mwenyezi Mungu kwa makundi kwa kuona tabia na muamala mzuri, na maadili mema. Ama wakati tabia zilipoanza kubadilika na maadili ya watu kuanza kupotea; kigezo chema kikatoweka na ufahamu ukabadilika, hakika amesema kweli imamu Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi), aliposema “Umma huu wa mwisho hautopata kuwa mzuri isipokuwa kwa kufuata umma wa mwanzo.

Maadili ni kitu bora ambayo jamii kujikinga na upotovu, na kuihifadhi na misukosuko na kupotea, amani ya umma na nguvu za ujenzi wake na kuimarika nafasi yake ipo katika maadili mema. Na kama ilivyo kuwa kuenea kwa uchafu na maovu ni kwa sababu ya kujiweka mbali na maadili mema na vitendo vizuri.

Tengeneza tabia yako kwa matendo mazuri * ijenge nafsi yako kwa maadili ili isiyumbe.

Ipe nafsi ubora naa fya njema * kwani nafsi kwa maovu huwa duni.

Kwa ajili hiyo, kuwa na hadhari juu ya kuporomoka kwa maadili ni jambo la kusisitizwa. Kutoka kwa Sahli bin Saa`d Saa`idi (Mwenyezi Mungu amwie radhi), kwamba yeye amemsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akisema: “ Hakika ya Mwenyezi Mungu ni Mkarimuna anawapenda wakarimu na hupenda tabia njema na huchukia mambo machafu.”

Maadili hulifanya taifa kukua na athari zake hubakia milele, na kwa kutokuwa na maadili mema taifa husambaratika na huanguka. Ni Staarabu ngapi zimeporomoka na si kwa sababu ya hali mbaya ya kiuchumi au nguvu zake za kijeshi lakini ni kwa sababu ya kuwa na maadili maovu. Mwenyezi Mungu amrehemu kiongozi wa mashairi. Aliposema:

Hakika umma utabakia kwa kubaki maadili * wakikosa maadili basi na umma hutoweka.

Na ukizingatia ibada ndani ya kurani na hadithi za Mtume tutagundua kuwa malengo hasa makuu ni: kuijenga tbia njema ya muisilamu na kumpamba kwa maadili, hakuna ibada ambayo Mwenyezi Mungu ameiamrisha mfano; sala, saumu, zaka, na kuhiji isipokuwa ina athari ambayo inaonekana ndani ya tabia ya mtu, si hivyo tu, bali tabia hii huathiri mtu hadi jamii kwa ujumla. Uisilamu si kufanya ibada zisizo na natija ndani ya msikiti ambazo hazina mfungamano na maisha ya nje (ya msikiti), ikawa aliyesali baada ya sala atoke kisha afanye ghoshi, adanganye, amuudhi jirani yake, si hivyo. Lakini ibada zimeletwa kwenye dini zote ili mwanadamu awe na utu na tabia iwe njema. Kwa mfano sala, Mwenyezi Mungu ametuwekea wazi hekima yakusaliwa. Akasema {Soma ulivyofunuliwa katika kitabu, na ushike sala. Hakika sala inazuilia mambo machafu na maovu. Na kwa yakini kumdhukuru Mwenyezi Mungu ndio jambo kubwa kabisa. Na Mwenyezi Mungu anayajua mnayoyatenda.} Al ankabuut 45. kujiepusha na maovu na kujitakasa na kauli chafu na matendo mabaya hivi ndivyo sala itakiwavyo. Kutoka kwa Ibn Abass (Mwenyezi Mungu awawie radhi), amesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “amesema Mwenyezi Mungu Mtukufu: hakika ninaikubali sala kwa anaenyenyeyekea kwa utukufu wangu, na akawa hajitukuzi mbele ya waja wangu, na wala haendelei kuniasi, na akawa naumaliza mchana wake kwa kunitaja, na kuwahurumia masikini, na wapiti njia na wajane, na kuwahurumia wenye matatizo..” (Imepokewa na Bazaz.)

Na kutoka kwa Ib Masu`ud (Mwenyezi Mungu amwie radhi): “ Yule ambaye sala yake haimuamrishi kutenda mema na wala haimkatazi kuacha mabaya hatozidishiwa kwa Mwenyezi Mungu isipouwa kutengwa mbali.” (Imepokewa na Twabari). Basi yule ambaye sala yake haimuweki mbali na maovu sawa iwe ya maneno au matendo, mtu huyu basi sala yake itakuwa haimfikishi katika lengo miongoni mwa malengo makubwa ya sala.

Na namna hiyo hiyo kwa upande wa utoaji wa zaka, kufunga, kuhiji na kwa upande wa ibada nyengine, utaona kuwa zimewekwa kwa kuitakasa nafsi na kumfanya mja atukuke kimaadili, na Mwenyezi Mungu anasema khusu zaka: {Chukua sadaka katika mali zao, uwasafishe na uwatakase kwazo, na uwaombee rehema. Hakika maombi yako ni utulivu kwao. Na Mwenyezi Mungu ni Mwenye kusikia Mwenye kujua.} Al taubah 103.

Hivyo basi Mtume wa Mwenyezi Mungu akalipambanua zaidi neno sadaka ambayo ni inampasa muisilamu kuitoa, imepokewa kwa Abi Dhari (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema, amesema Mjumbe wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “kutabasamu mbele ya uso a mwenzako ni sadaka, na kuiweka tupu ndoo yako na kuijaza ya mwenzako ni sadaka, kuamrisha mema na kukataza mabaya pia huandikiwa sadaka, kuondoa mwiba na jiwe njiani ni sadaka, kumuongoza aliyepotea njia pia ni sadaka.” (Imepokewa na Bazaz).

Na swaumu ni ibada miongoni mwa ibada alizozifaradhisha Mwenyezi Mungu kwa ajili ya kufanikisha uchamungu, matunda na malengo ambayo Mwenyezi Mungu anayataka yafikiwe na mja ni uchaji Mungu, akasema Mwenyezi Mungu Mtukufu: {Enyi mlio amini! Mmeandikiwa Saumu, kama waliyo andikiwa walio kuwa kabla yenu ili mpate kuchamngu} Albaqara 183.

Kwa kupitia funga utashi wa muumini huwa na nguvu na anakuwa na uwezo wa kuidhibiti nafsi yake na matamanio yake, kwani imepokewa kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu amesema: “ Funga ni kinga, basi asisema maneno mabaya wala kutenda mabaya, na iwapo mtu amempiga au kumtusi basin a aseme; mimi nimefunga.” (Imepokewa na Bukhari). Hii inamaanisha kuwa funga yake inabidi imlinde na kuwa na tabia chafu na matendo maovu, funga ni lazima iache athari za tabia njema kwa muisilamu na katika maadili yake.

Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema: {Hija ni miezi maalumu. Na anaye kusudia kufanya Hija katika miezi hiyo, basi asiseme maneno machafu wala asifanye vitendo vichafu wala asibishane katika Hija. Na kheri yoyote mnayo ifanya Mwenyezi Mungu anaijua. Na jitengezeeni zawadi. Na hakika bora ya zawadi ni uchamngu. Na nicheni Mimi, enyi wenye akili!} Albaqara 197. Na kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake): “ atakaeijia nyumba hii akawa hajanena upuuzi, na wala kufanya uchafu basi atakuwa amerejea kama kwamba amezaliwa na mama yake”. (Imepokewa na Muslim.)

Kwa upande wa ibada ni lazima iache athari njema kwa mtu na kwa jamii, na iwapo ibada hazitoleta athari yoyote kwa mtu na maadili yake na nyenendo zake huwa haina thamani yoyote siku ya kiyama, kwa sababu matendo maovu hula zile ibada na mema kama ambavyo moto unavyokula kuni. Imepokewa na Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), Kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Munamjua ni nani muflisi? Wakamjibu, mtu aliyefilisika miongoni mwetu ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu ni yule asiye na dirhamu wala starehe, akasema (Rehma na amani zimshukie juu yake) “ Mtu aliyefilisika katika umma wangu ni yule atakaekuja siku ya kiama na sala zake, funga zake, na zaka zake, na atakuja hali ya kuwa kamtukana huyu, kamzulia huyu, amekula mali ya huyu na kumwaga damu ya huyu na amempiga huyu, atakaa na kupunguzwa katika mema yake, n kwa huyu yatachukuliwa mema yake, na yatakapomalizika mema yake, kabla ya kumaliza kuhesabiwa huchukuliwa madhambi yao na kupewa yeye kisha hutumbukizwa motoni.” (Imepokewa na Tirmidhy.)

Na alipoulizwa (Rehma na amani zimshukie juu yake) ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu; “ hakika ya fulani hutajwa kwa kuwa anasali sana, anafunga sana, na anatoa sadaka sana isipokuwa anawakera majirani zake kwa ulimi wake, akasema; “yeye ataingia motoni”. Akasema: “ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu, hakika ya fulani hutajwa kuwa ni mchache wa kufunga, na sadaka zake, na sala zake naye hutoa sadaka kwa, isipokuwa hawakeri majirani zake kwa ulimi wake; akasema “yeye ataingia peponi.” (Imepokewa na Ahmad).

Hakika tabia njema (maadili mema) inakusanya kwa viumbe vyote, hakuna tafauti kati ya muisilamu na asiye muisilamu, wote ni ndugu kwa ubinaadamu, Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Na hakika tumewatukuza wanaadamu, na tumewapa vya kupanda nchi kavu na baharini, na tumewaruzuku vitu vizuri vizuri, na tumewafadhilisha kwa fadhila kubwa kuliko wengi miongoni mwa tulio waumba} Israa 70.

Na Mtume wa Mwenyezi Mungu aliposimama lilipopitishwa, akaambiwa: ni jeneza la Myahudi, mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) “je kwani si nafsi? (imepokewa na Bukhari).

Na Mwenyezi Mungu {wala msijadiliane na watu wa Kitabu ila kwa njia iliyo nzuri kabisa, isipokuwa wale walio dhulumu miongoni mwao. Na semeni: Tumeyaamini yaliyo teremshwa kwetu na yaliyo teremshwa kwenu. Na Mungu wetu na Mungu wenu ni Mmoja. Na sisi ni wenye kusilimu kwake.} Al ankabuut 46. Na kutoka kwa Mujahid, kwamba Abdallah bin Amru (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amechinjiwa mbuzi na familia yake, alipofika akasema: je mumempa jirani yetu myahudi? Je mumempa jirani yetu myahudi? Nimemsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akisema: “ Jibrilu hakuacha kuniusia kuhusu jirani mpaka nikadhani kuwa anaweza kumrithi” (Imepokewa na Tirmidhy.)

Na tabia njema si kwa wanaadamu tu pekee, isipokuwa inakusanya hata wanyama pia, kwani Mwenyezi Mungu amemuingiza kijana peponi kwa sababu ya mbwa aliyemyweshelezea maji. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), “hakika ya kijana alimuona mbwa anakula mchanga kutokana na kiu, kijana akachukua khofu yake akawa anamchotea kwayo maji mpaka akamywesha, akamshukuru Mwenyezi Mungu, Mwenyezi Mungu akamuingiza peponi” (Imepokewa na Bukhari). Na namna kama hiyo Mwenyezi Mungu amemuingiza mtu motoni kwa sababu ya paka, imepokewa na Ibn Umar (Mwenyezi Mungu awawie radhi), hakika ya Mwenyezi Mungu amesema “mwanamke ameadhibiwa kwa sababu ya paka amemfunga na wala hakumuacha huru akila masalia ya ardhini.” (Imepokewa na Bukhari).

Iwapo tunataka kujiimarisha kitabia na kuinuka kwa jamii yetu hatuna budi kufuata vigezo vyema. Vigezo ni kitendea kazi muhimu katika kujenga maadili, Mwenyezi Mungu anasema {Hakika nyinyi mnayo ruwaza njema kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu kwa anaye mtaraji Mwenyezi Mungu na Siku ya Mwisho, na akamkumbuka Mwenyezi Mungu sana } Al Ahzab 21. Kwani mzazi anatakiwa kuwa ni kigezo kwa mwanawe, na Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) ametueleza kwamba ya mtoto huzaliwa katika maubile safi, maumbile ya Mwenyezi Mungu aliyowaumbia watu, kisha tena kigezo ndicho kitakachombadilisha ima kizuri au kibaya. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema, amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “ hakuna kizaliwacho isipokuwa huzaliwa katika  maumbile (uisilamu), ima baba yake humfanya kuwa myahudi, au mnasara au mmajusi…” Kisha akaendelea kusema Abu Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), {Basi uelekee uso wako sawasawa kwenye dini ndilo umbile la Mwenyezi Mungu alilowaumbia watu. Hapana mabadiliko katika uumbaji wa Mwenyezi Mungu. Hiyo ndiyo dini iliyoonyoka sawa.} Ruum 30. (Imepokewa na Bukhari).

Vile vile mwalimu  ni kigezo kwa wanafunzi kwa mwenendo wake na tabia zake, wanafunzi inabidi wawe kama yeye kitabia. Siku moja imam Shafii ameingia kwa Harun Rashid pamoja na kijana Siraj, akawakaribisha na kuwaambia wakae kitako mbele ya Abdul-swamad ambae ni mwalimu wa watoto wa Rashid. Siraj akasema kumwambia Shafii: ewe Abu Abdallah! Hawa ni watoto wa Amir Muuminina, naye ni wanafunzi wake, unaonaje lau kama ungeliwausia.. Imam Shafii akamwelekea Abi Abdul-swamad akamwambia, “iwe kwako ewe kiongozi wa waumini ukitaka kuwarekebisha wanao ni itakubidi kuirekebisha nafsi yako kwanza, kwani macho yao yanaangalia macho yako, zuri kwao ni lile utakalolipenda wewe, na baya kwao ni lile uliachalo…” (Kitabu cha Hilliya Awliyaa. Abi Na`im).

Na jambo lililo muhimu kukumbushia  ni kwamba, tabia za mtu binafsi ambazo hujilazimisha kuacha na kujikataza na kitu,  n.k. na kuna tabia za kifamilia kati ya mtu na mkewe na kati ya mtu na wanawe na wazazi wake na watu wa karibu nae na ukoo wake na mfano wake. Pia kuna tabia za kijamii kwa mfano katika kuuza, kununua, ujirani, urafiki, kazini, … n.k. na pia kuna tabia za kimataifa kati ya nchi na nchi, na tabia za wakati wa vita na wakati wa usalama.

Na katika mambo ambayo humsaidia mja katika kuwa na tabia njema ni: kufanya kitu kwa ajili ya Mwenyezi Mungu, kisha kuomba awe na tabia njema, na pia kujitahidi ndani ya nafsi yake ili ashinde matamanio, na kuihesabu nafsi kila siku pamoja na kuzingatia mwisho wa kuwa na tabia mbaya na kwa yaliyowafika watu walioishi kwenye jamii mbaya.