برخی از نشانه‌های بزرگی در شریعت اسلامی تحمل و سهل‌گیری است

ستایش مخصوص ذات خدایی که پررودگار جهانیان است، همان خدایی که در قرآن کریم می فرماید: ﴿يُرِيدُ ٱللَّهُ بِكُمُ ٱلۡيُسۡرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ ٱلۡعُسۡرَ﴾ ترجمه: «الله برای شما آسانی می‌خواهد، و برای شما دشواری نمی‌خواهد»، و گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله واحد و لاشریک، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خدا است، در حدیثی می فرماید: «من با دین حنیف با تحمل و آسان فرستاده شدم»، اللَّهُمَّ صَلِّ وسلِّمْ وبارِكْ علَيهِ وعلَى آلِهِ وصحبِهِ ، ومَنْ تَبِعَهُمْ بإحسانٍ إلَى يومِ الدِّينِ.

اما بعد!

بدون تردید مظاهر و نشانه‌های عظمت و بزرگی شریعت اسلامی به حدی زیاد است که نمی شود همه آن را برشمرد، و بزرگترین و زیباترین چیزی که شریعت اسلامی را از دیگر نظامها متمایز می سازد گذشت، تحمل و آسانی آن در عالی‌ترین مفاهیم آن می باشد، پس در آن حرج و مشقت و سختی  را نمی بینی، و این مبدأ را سختگیری برخی از تندروانی که خود را به اسلام منسوب می سازند از بین نمی برد، چون اینها کسانی اند که فکر می کنند سختگیری از باب احتیاط در دین است، پس بر مردم دروازه های تندروی را می گشایند و بسیاری از مردم را زیر نام التزام و پایبندی به دین و اخذ به احتیاط در راه های افراطگرایی سوق می دهند، به سرحدی که تندروی صحنهء رقابت در میان آنها می گردد، و زبان حالشان می گوید کسی که بیشتر تندروی کند بیشتر دین‌دار و خدا ترس می باشد. باید دانسته شود که این اندیشه شان بر نادانی و جهالتشان از بزرگی و تحمل و آسانی این دین دلالت می کند، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿وَمَا جَعَلَ عَلَيۡكُمۡ فِي ٱلدِّينِ مِنۡ حَرَجٖۚ مِّلَّةَ أَبِيكُمۡ إِبۡرَٰهِيمَۚ هُوَ سَمَّىٰكُمُ ٱلۡمُسۡلِمِينَ مِن قَبۡلُ وَفِي هَٰذَا لِيَكُونَ ٱلرَّسُولُ شَهِيدًا عَلَيۡكُمۡ وَتَكُونُواْ شُهَدَآءَ عَلَى ٱلنَّاسِۚ﴾ ترجمه: «و در دین برای شما هیچ سختی (و تنگنایی) قرار نداد، (همان) آیین پدرتان ابراهیم است، او (= الله) پیش از این (در کتب ساه) و در این (قرآن نیز) شما را مسلمان نامید، تا پیامبر گواه بر شما باشد و شما گواهان بر مردم باشید»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همانا دین سهل و آسان است، هیچ کسی با دین درگیر نمی شود مگر که دین او را مغلوب می سازد، پس استوار باشید، و تقرب حاصل نمایید و بشارت دهید، و در فردا و شامگاه و پاسی از شب از خداوند کمک بخواهید»، و خداوند به حضرت سفیان ثوری رحمه الله خیر کثیر نصیب نماید طوری که می فرماید: همانا علم در نزد ما رخصت از ثقه است، اما تندروی را هرکس نیک می داند.

در واقع سماحت و تحمل در شریعت اسلامی سخن نیست که تنها به زبان گفته شود یا شعار نیست که بلند گردد، بلکه آن منهج الهی و یکی از مبادی اساسی می باشد که خداوند متعال توسط آن با بندگان خود تعامل می کند، و به آنها دستور می دهد تا در میانشان طبق آن رفتار نمایند، طوری که خداوند متعال می فرماید: {لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا} ترجمه: «خداوند متعال هیچ کسی را مافوق طاقتش مکلف نمی گرداند»، و در آیت دیگری می فرماید: {يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْر} ترجمه: «خداوند برای شما آسانی می خواهد و برای شما سختی و دشواری نمی خواهد»، در جای دیگری می گوید: {يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا} ترجمه: «خداوند می خواهد تا بار شما را سبک نماید، و(چون) انسان ضعیف و ناتوان آفریده شده است»، و در امیدوارکننده‌ترین آیت قرآن کریم خداوند متعال دروازه امید و عفو و مهربانی را برای بندگان خود می گشاید، می فرماید: ﴿قُلۡ يَٰعِبَادِيَ ٱلَّذِينَ أَسۡرَفُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ لَا تَقۡنَطُواْ مِن رَّحۡمَةِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ﴾ ترجمه: «(ای پیامبر، از جانب من) بگو: ای بندگان من که بر خود اسراف (و ستم) کرده‌اید! از رحمت الله نا امید نشوید، همانا الله همۀ گناهان را می‌بخشد، یقیناً او بسیار آمرزندۀ مهربان است»، همچنین می فرماید: ﴿وَرَبُّكَ ٱلۡغَفُورُ ذُو ٱلرَّحۡمَةِ﴾ ترجمه: «و پروردگارت آمرزنده، و صاحب رحمت است»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿إِلَّا ٱلَّذِينَ تَابُواْ وَأَصۡلَحُواْ وَبَيَّنُواْ فَأُوْلَٰٓئِكَ أَتُوبُ عَلَيۡهِمۡ وَأَنَا ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ﴾ ترجمه: «مگر کسانی‌که توبه کردند و (اعمال خود را) اصلاح نمودند (و آنچه را کتمان کرده بودند) آشکار ساختند، پس اینانند که توبه ایشان را می‌پذیرم، و من توبه‌پذیر مهربانم».

ابی هریره رضی الله عنه از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت می کند که فرمود: «براستی وقتی خداوند متعال مخلوقاتش را که آفرید، بالای عرش خود نوشت: همانا رحمت من پیش از غضبم می باشد»، و خداوند متعال در حدیث قدسی می فرماید: «ای فرزند آدم! اگر تو از من بخواهی و دعا نمایی بدون باک همه گناهانی که نزد تو است را می بخشم، ای فرزندان آدم! اگر گناهانتان به آسمان هم برسد سپس از من مغفرت بخواهید بدون باک همه گناهان شما را می بخشم، ای فرزند آدم! اگر تو وقتی مرا با گناهانی به اندازه زمین ملاقات نمایی و سپس با من در حالی ملاقات نمایی که به من چیزی را شرک نیاورده باشی هرآیینه من ترا با بخششی به اندازه زمین ملاقات می کنم».

همچنین خداوند متعال در بسیار جاهای کتاب کریم خود بندگان خود را به گذشت و تسامح و تحمل دستور داده است، چنانچه می فرماید: ﴿خُذِ ٱلۡعَفۡوَ وَأۡمُرۡ بِٱلۡعُرۡفِ وَأَعۡرِضۡ عَنِ ٱلۡجَٰهِلِينَ﴾ ترجمه: «(ای پیامبر!) گذشت را پیشه کن، و به نیکی فرمان ده، و از نادانان روی بگردان»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَلَا تَسۡتَوِي ٱلۡحَسَنَةُ وَلَا ٱلسَّيِّئَةُۚ ٱدۡفَعۡ بِٱلَّتِي هِيَ أَحۡسَنُ فَإِذَا ٱلَّذِي بَيۡنَكَ وَبَيۡنَهُۥ عَدَٰوَةٞ كَأَنَّهُۥ وَلِيٌّ حَمِيمٞ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ٱلَّذِينَ صَبَرُواْ وَمَا يُلَقَّىٰهَآ إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٖ﴾ ترجمه: «و (هرگز) نیکی و بدی یکسان نیست، همیشه به نیکو‌ترین شیوه پاسخ ده، پس ناگاه (می‌بینی) همان کس‌که میان تو و او دشمنی است، گویی دوست صمیمی است و (اما) جز کسانی‌که شکیبا باشند آن را نپذیرند، و جز دارندۀ بهرۀ بزرگ (از ایمان و اخلاق) آن را نپذیرد»، و در جای دیگری چنین می فرماید: ﴿وَلۡيَعۡفُواْ وَلۡيَصۡفَحُوٓاْۗ أَلَا تُحِبُّونَ أَن يَغۡفِرَ ٱللَّهُ لَكُمۡۚ وَٱللَّهُ غَفُورٞ رَّحِيمٌ﴾ ترجمه: «آن‌ها باید عفو کنند و چشم بپوشند، آیا دوست نمی‌دارید که الله شما را ببخشد؟! و الله آمرزندۀ مهربان است».

بدون شک کسی که پیرامون سیرت و اخلاق پیامبر صلی الله علیه وسلم تفکر و تدبر نماید به یقین می داند که پیامبر صلی الله علیه وسلم در همپذیری و سهل‌گیری بهترین قدوه و الگو برای امت خود و برای همه بشریت بوده است، در این زمینه مادر مؤمنان حضرت عائشهء صدقه رضی الله عنها می فرماید: «هرگاه پیامبر صلی الله علیه وسلم میان دو کار یا امری اختیار داده می شد همیشه آسان‌تر آن را انتخاب می کرد اگر در آن گناهی نمی بود، ولی اگر در آن گناهی می بود پس دورترین مردم از آن بود، و هیچگاه پیامبر صلی الله علیه وسلم برای خود انتقام نمی گرفت، مگر که حرمت الهی زیر پا می شد، پس به خاطر آن از برای خدا انتقام می گرفت».

و بهتر است با برخی از نمونه های سیرت او (صلی الله علیه وسلم) پیرامون دعوت به سوی خداوند متعال با حکمت و پند نیکو, درنگی داشته باشیم، از انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که فرمود: روزی من نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم بودم پس مردی نزد او آمد و گفت: ای رسول خدا! من کاری کردم که باید برمن حد جاری شود، پس آن را برمن تطبیق کن، انس می گوید: پیامبر صلی الله علیه وسلم از او نپرسید که چه کاری را مرتکب شده است، وقتی نماز دررسید پس آن شخص با پیامبر صلی الله علیه وسلم نماز ادا نمود، زمانی که پیامبر صلی الله علیه وسلم نماز را تمام کرد، آن مرد برخواست و گفت: ای رسول خدا! من کاری کردم که باید برمن حد تطبیق شود پس کتاب خداوند را بر من تطبیق نما، پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: «آیا تو با ما نماز نخواندی؟» آن مرد گفت: بله، پیامبرصلی الله علیه وسلم گفت: «همانا خداوند متعال گناهت را بخشید».پ

و از ابی هریره رضی الله عنه روایت است که فرمود: مرد بادیه نشینی برخواست و در مسجد ادرار نمود، پس مردم خواستند او را بازدارند، پیامبر صلی الله علیه وسلم به آنها گفت: «او را بگذارید، و بر بول او سطل یا ظرفی از آب را بیاندازید، چون شما سهل‌گیران فرستاده شده اید، نه سختگیر و تند رو». و حضرت عائشه رضی الله عنها می فرماید: کودکی بر لباس پیامبر صلی الله علیه وسلم بول نمود، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم آبی خواست و بر آن انداخت.

و از حضرت معاویه بن الحکم السلمی رضی الله عنه روایت که فرمود: روزی من با رسول خدا صلی الله علیه وسلم نماز می خواندم، ناگهان مردی از حاضرین عطسه زد، و من به او (یرحمک الله) گفتم، پس مردم حاضر در نماز مرا با چشمانشان تیر باران کردند، پس من برایشان گفتم: مادرتان به غم شما بگرید! چرا به سوی من چنین می بینید؟ پس با دستانشان بر رانهایشان می کوبیدند و می خواستند مرا خاموش سازند پس من خاموش شدم، پس زمانی که پیامبر صلی الله علیه وسلم نمازش را تمام کرد، پدر و مادرم فدایش هیچ معلمی را با چنین اخلاق نه در گذشته دیده بودم و نه بعد از او، پس مرا به خوبترین صورت تعلیم داد، و سوگند به الله نه با من قهر شد و نه مرا زد و نه دشنام و توهینم کرد، بلکه فرمود: «همانا این نماز عبادتی است که در آن هیچ چیزی از سخن مردم جا ندارد، بلکه آن تسبیح، تکبیر و تلاوت قرآن است».

بدون تردید اگر ما به صورت دقیق بر کتاب پروردگارما و احادیث پیامبر ما نظر بیاندازیم حتما در آنها انواعی از تحمل و گذشت و آسانی و نرم گیری با مردم را درمیابیم که همه انواع تندروی و افراطگرای و خشونتی را از بین می برد که اکنون همه جهان از آن رنج می برند، پس در بخش عقیده: درمیابیم که اسلام هیچ کسی را مجبور بر پذیرفتن این دین نکرده است، بلکه آزادی عقیده را برای همگان تضمین نموده است، طوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿لَآ إِكۡرَاهَ فِي ٱلدِّينِۖ قَد تَّبَيَّنَ ٱلرُّشۡدُ مِنَ ٱلۡغَيِّۚ﴾ ترجمه: «در (قبول) دین هیچ اجباری نیست، به راستی که راه راست (و هدایت) از راه انحراف (و گمراهی) روشن شده است»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَلَوۡ شَآءَ رَبُّكَ لَأٓمَنَ مَن فِي ٱلۡأَرۡضِ كُلُّهُمۡ جَمِيعًاۚ أَفَأَنتَ تُكۡرِهُ ٱلنَّاسَ حَتَّىٰ يَكُونُواْ مُؤۡمِنِينَ﴾ ترجمه: «و اگر پروردگار تو می‌خواست، مسلماً تمام کسانی‌که در (روی) زمین هستند، همگی ایمان می‌آوردند، آیا تو می‌خواهی مردم را مجبور کنی تا که ایمان بیاورند؟!».

و در بخش عبادات پیامبر صلی الله علیه وسلم بر سهل‌گیری و آسانی و دوری از تندروی دعوت نموده می فرماید: «همانا برخی از شما کسانی اند که مردم را از دین متنفر می سازند، پس کسی که در نماز به مردم امامت می کرد پس باید نماز را سبک گیرد، چون در میان آنها بیمار، ناتوان و نیازمند وجود دارد»، و زمانی که برخی مردم از حضرت معاذ بن جبل رضی الله عنه شکایت نمودند که نماز را برآنان دراز ادا می کند، پیامبر صلی الله علیه وسلم معلمانه به او گفت: «ای معاذ! –سه بار گفت- آیا تو فتنه انگیز هستی؟ در نمازت (وَالشَّمْسِ وَضُحَاهَا)، (وَسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الأَعْلَى) و امثال آنرا) تلاوت کن، و در روایت دیگری چنین ذکر شده: «چون در پشت محاسن‌سفیدان، ناتوانان و نیازمندان نماز می خوانند»، و از حضرت انس بن مالک رضی الله عنه روایت است که فرمود: پیامبر صلی الله علیه وسلم وارد مسجد شد دید که ریسمانی میان دو دیوار تناب کشیده شده است، پس پرسید: «این ریسمان برای چه است؟» گفتند: این ریسمان از زینب است، هرگاه خسته شود به آن تکیه می نماید، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «نخیر، این را بگشایید، یکی از شما تا حدی نماز ادا نماید که می تواند فعالیت انجام بدهد، پس وقتی خسته شد بنشیند»، و جابر رضی الله عنه می گوید: روزی در سفری برامدیم پس یکی از ما را سنگی اصابت کرد و سر او را زخمی ساخت، سپس او احتلام شد، پس از یاران سفر خود پرسید که آیا برای من اجازه است تا تیمم نمایم؟ گفتند: فکر نمی کنیم برای تو اجازهء تیمم بوده باشد در حالی که تو توانایی استخدام آب را داری، پس او با آب غسل کرد و بمرد، پس زمانی که نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمدیم او (ص) از این واقعه با خبر شد، فرمود: «او را کشتند خداوند اینها را بکشد، وقتی نمی دانند چرا نمی پرسند، چون شفای درد دانانی پرسیدن است، مر او را کافی بود اینکه در نخست تیمم می کرد سپس بر زخم خود قطعه کالایی را می بست، و سپس مکان زخم را مسح می نمود و باقی جان خود را می شست»، زمانی که عمران بن حصین بیمار بود پیامبر صلی الله علیه وسلم او را آموزش داده فرمود: «نمازت را ایستاده ادا کن، و اگر ایستاده نتوانستی پس نشسته بخوان، و اگر نشسته هم نتوانستی پس بریک پهلو خوابیده نمازت را ادا کن» همچنین فرمود: «همه جای روی زمین برای من مسجد و پاک قرار داده شده است، پس وقتی یکی از امتم را وقت نماز دررسید پس باید در هر جایی باشد نماز خود را ادا نماید»، در واقع پیامبر صلی الله علیه وسلم تحمل و گذشت را برای ما به طور عملی بیان نموده است، پس صورت روشنی از اسلام قرار گرفته و به بزرگی اسلام گواهی می دهد، می بینید که پیامبر صلی الله علیه وسلم در باره نماز که بزرگترین شعایر دین است چنین می فرماید: «من وقتی داخل نماز می شوم می خواهم نمازم را دراز نمایم ولی وقتی صدای گریهء طفلی را می شنوم پس نمازم را کوتاه و سبک ادا می کنم، چون می دانم مادر آن چقدر به اثر گریان کودکش به وجد می آید».

و در بخش معاملات: شریعت اسلامی بر تحمل و سهل‌گیری، و رفع حرج و سختی میان مردم در خرید و فروششان تشویق می کند، چنانچه خداوند متعال می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً عَن تَرَاضٖ مِّنكُمۡۚ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا﴾ ترجمه: «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اموال یکدیگر را به باطل (و از راه‌های نامشروع) نخورید، مگر اینکه تجارتی با رضایت شما (انجام گرفته) باشد و خودتان را نکشید، زیرا الله (نسبت) به شما مهربان است»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَإِن كَانَ ذُو عُسۡرَةٖ فَنَظِرَةٌ إِلَىٰ مَيۡسَرَةٖۚ وَأَن تَصَدَّقُواْ خَيۡرٞ لَّكُمۡ إِن كُنتُمۡ تَعۡلَمُونَ﴾ ترجمه: «و اگر (بدهکار) تنگدست بود، پس تا (هنگام) گشایش (و توانایی) مهلت دهید، و (اگر توانایی پرداخت ندارد) بخشیدن آن برای شما بهتر است؛ اگر بدانید»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «خداوند مرد با تحمل و گذشت در خرید و فروش و مطالبهء دینش را مورد رحمت خود قرار می دهد»، همچنین می گوید: «خداوند متعال بندهء باتحمل و گذشت در مطالبهء دین و مرد با تحمل در پرداخت دین را مورد رحمت خود قرار می دهد»، سماحت و تحمل در فروش به این معنا: فروشنده بخیل و سختگیر نباشد، و همیشه به فائده خود فکر نکند، و کالای مورد نیاز مردم را احتکار ننماید، و وقتی به دیگران می دهد به وزن کم ندهد. و تحمل در خرید به معنای اینکه: باید خریدار با فروشنده سهل‌گری باشد، پس حق مردم را کم نکند. و تحمل در مطالبهء دین اینکه انسان حق یا دین خود را به نرمی و مهربانی و تحمل بخواهد.

و پیامبر صلی الله علیه وسلم خبر می دهد که سماحت و گذشت در معاملات یکی از اسباب نجات انسان در آخرت می باشد، چون می فرماید: «مردی به سبب سماحتش در داد و ستد وارد بهشت گردید»، و در حدیث دیگری می گوید: «مردی از ملت‌های پیش از شما محاسبه شد، پس هیچ عمل نیکی نداشت جز اینکه او مرد ثروتمندی بود و همیشه با مردم تعامل می کرد پس بردگان خود را امر می کرد تا کسانی که چیزی ندارند را معاف نمایند، می فرماید: خداوند گفت: ما در این امر از او بهتر هستیم، پس او را معاف نمایید»، و در حدیث دیگری در حالی که برخی از حالات روز قیامت را بیان می کند چنین می فرماید: «خداوند متعال می گوید: به طرف آتش دوزخ بنگرید: آیا کسی را می بینید که کار نیکی انجام داده باشد؟ می گوید: پس در داخل آتش مردی را درمیابند و به او می گویند: آیا هیچ کار نیکی انجام داده ای؟ می گوید: نخیر، جز اینکه در دنیا در داد و ستد مردم را عفو می کردم، پس خداوند متعال به فرشتگان می گوید: این بنده مرا عفو کنید همانطوری که او دیگر بندگانم را عفو می نمود».

أقولُ قولِي هذَا ، وأستغفرُ اللهَ لِي ولكُمْ

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، گواهی می دهم براینکه نیست معبود برحق جز خداوند یکتای بیهمتا، و گواهی می دهم براینکه سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستادهء خدا است، اللهُمَّ صَلّ وسلمْ وَبارك عليهِ ، وَعلى آلهِ وصحبهِ أجمعينَ ، وَمن تَبعَهُمْ بإحسانٍ إِلىَ يومِ الدِّيِن.

برادران مسلمان!

در واقع مبدأ سماحت و گذشت در اسلام مخصوص میان برخی مسلمانان با برخی دیگر شان نیست، بلکه آن منهج عمومی زندگی است که شامل همه مردم می شود، خداوند متعال بندگان مسلمان خود را دستور می دهد تا با همه مردم رفتار و اخلاق نیک نمایند: {وقولوا للناس حسنا} «به مردم سخن نیک بگویید»، همچنین می فرماید: ﴿لَّا يَنۡهَىٰكُمُ ٱللَّهُ عَنِ ٱلَّذِينَ لَمۡ يُقَٰتِلُوكُمۡ فِي ٱلدِّينِ وَلَمۡ يُخۡرِجُوكُم مِّن دِيَٰرِكُمۡ أَن تَبَرُّوهُمۡ وَتُقۡسِطُوٓاْ إِلَيۡهِمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُقۡسِطِينَ﴾ ترجمه: «الله شما را از نیکی‌کردن و رعایت عدالت نسبت به کسانی‌که در (امر) دین با شما نجنگیده‌اند و شما را از دیارتان بیرون نکرده‌اند، نهی نمی‌کند، بی‌گمان الله عدالت پیشگان را دوست دارد». و حضرت عبد الله بن عمر رضی الله عنهما وقتی حیوانی را ذبح می کرد به پسرش می گفت: آیا به همسایه یهودی ما از گوشت آن هدیه دادی؟ آیا از گوشت آن به همسایه یهودی ما هدیه دادی؟، من از پیامبر صلی الله علیه وسلم شنیدم که می فرمود: «همیشه حضرت جبریل امین مرا پیرامون همسایه توصیه می کرد حتی که فکر کردم شاید میراث ببرد».

و برخی از اشکال سماحت و گذشت سماحت نفس به معنای سخاوتمندی و نفقه کردن برای همه مردم می باشد، امام شافعی رحمه الله می فرماید:

به سخاوتمندی پناه ببر چون طوری که گفته شده = سخاوت همه عیوب را می پوشاند

هیچگاه دشمنان را ذلیل مپندار = چون تمسخر به دشمنان بلا است

وسماحت را از بخیل امید مبر = چون در آتش برای تشنه آبی نیست.

اللهم ارزقنا فهم ديننا فهما صحيحا، واهدنا واهد بنا، واجعلنا سببًا لمن اهتدى.

بار خدایا! برای ما درک درست دین ما را نصیب بگردان، و ما را هدایت کن و توسط ما دیگران را نیز هدایت کن، و ما را سبب هدایت دیگران بگردان