درس‌های مفید از خطبه حجت الوداع

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، همان ذاتی که در قرآن کریم می فرماید: ﴿ٱلۡيَوۡمَ أَكۡمَلۡتُ لَكُمۡ دِينَكُمۡ وَأَتۡمَمۡتُ عَلَيۡكُمۡ نِعۡمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ ٱلۡإِسۡلَٰمَ دِينٗاۚ﴾ «امروز دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم، و اسلام را (بعنوان) دین برای شما بر گزیدم»، و گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز خدای واحد و لا شریک، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده اوست، اللَّهُمَّ صَلِّ وسلِّمْ وبارِكْ علَيهِ وعلَى آلِهِ وصحبِهِ ، ومَنْ تَبِعَهُمْ بإحسانٍ إلَى يومِ الدِّينِ.

اما بعد!

خداوند متعال پیامبر خود را با هدایت و دین حق فرستاده تا مردم را از تاریکیها به سوی روشنایی و از گمراهی به سوی راه راست راهنمایی کند، و برای شان راه نجات و خوشبختی دنیا و آخرت را روشن بسازد، پس پیامبر صلی الله علیه وسلم مردم را به سوی ارزشهای برتر و الگوی نیک دعوت نمود، و پیام و رسالت پروردگار خود را به کامل ترین و نیکوترین صورت آن تبلیغ نمود، پس در طول زندگی خویش با گفتار، کردار و تقریر خود ارزشهای انسانی را مستحکم نمود.

و زمانی که خداوند متعال به پیامبر خود اجازه ادای رکن پنجم اسلام را داد، پیامبر صلی الله علیه وسلم به کوه عرفات در بزرگترین اجتماع بشری –آن زمان- نزد سنگها ایستاد شد و برای یاران و امت خود مناسک حج و ارزشهای انسانی و اخلاقی را در حالی تعلیم می داد که نزدیک شدن اجل و انتهای عمر خود را احساس می کرد، پس خطبه او (صلی الله علیه وسلم) شامل درس ها و اندرزهای بسیار و بزرگی می شود که روش زندگی همه بشریت را تنظیم می کند.

و برخی از این درسها و اندرزها: استحکام مبدأ عدالت و برابری میان همه مردم می باشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «ای مردم! همانا پروردگار شما یکی، و پدر شما یکی است، آگاه باشید که هیچ عربی بر عجم و هیچ عجمی بر عرب برتری ندارد، و نه هیچ سرخ پوستی بر سیاه پوست و نه سیاه پوستی بر سرخ پوست برتری دارد، مگر به تقوی و ترس از خداوند متعال…»؛ پس پیامبر صلی الله علیه وسلم تقوی و عمل نیک را معیار و ملاک برتری قرار داده است، همانطوری که خداوند متعال می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ إِنَّا خَلَقۡنَٰكُم مِّن ذَكَرٖ وَأُنثَىٰ وَجَعَلۡنَٰكُمۡ شُعُوبٗا وَقَبَآئِلَ لِتَعَارَفُوٓاْۚ إِنَّ أَكۡرَمَكُمۡ عِندَ ٱللَّهِ أَتۡقَىٰكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٞ﴾ «ای مردم! بی‌شک ما شما را از یک مرد و زن آفریدیم، و شما را تیره‌ها و قبیله‌ها قرار دادیم، تا یکدیگر را بشناسید، همانا گرامی‌ترین شما نزد الله پرهیزگارترین شماست، بی‌گمان الله دانای آگاه است»، پس همه مردم در حقوق و وجایب شان بدون فرق طبقاتی و تعصب قومی برابر هستند، این امری است که عدالت و اقامت حق تقاضا می کند، خداوند متعال می فرماید: ﴿وَإِذَا قُلۡتُمۡ فَٱعۡدِلُواْ وَلَوۡ كَانَ ذَا قُرۡبَىٰۖ وَبِعَهۡدِ ٱللَّهِ أَوۡفُواْۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَذَكَّرُونَ﴾ «و هرگاه سخن گوييد (يا داوری کنيد و يا شهادت می‌دهيد)، پس عدالت را رعايت کنيد، حتی اگر در مورد نزديکان (شما) بوده باشد و به عهد و پيمان الله وفا کنيد، اين چيزی است که الله شما را به آن سفارش نموده است، تا متذکر شويد»، همچنین می فرماید: ﴿وَإِذَا حَكَمۡتُم بَيۡنَ ٱلنَّاسِ أَن تَحۡكُمُواْ بِٱلۡعَدۡلِۚ﴾ «و هنگامی‌که میان مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید»، در آیت دیگری می گوید: ﴿وَلَا يَجۡرِمَنَّكُمۡ شَنَ‍َٔانُ قَوۡمٍ عَلَىٰٓ أَلَّا تَعۡدِلُواْۚ ٱعۡدِلُواْ هُوَ أَقۡرَبُ لِلتَّقۡوَى﴾ «دشمنی با گروهی شما را بر آن ندارد که عدالت نکنید؛ عدالت کنید که به پرهیزگاری نزدیک‌تر است».

و همچنین برخی دیگری از این اندرزها: احترام به خون، اموال و آبرو و حیثیت مردم است، عبد الرحمن بن ابوبکره رضی الله عنه از پدرش روایت می کند که روزی پیامبر صلی الله علیه وسلم بر شتری نشست و شخص دیگری لگام آن را گرفت، سپس پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «امروز چه روزی است؟ همه سکوت کردند حتی که گمان کردیم شاید این روز را به نام دیگری مسمی کند، فرمود: آیا امروز روز قربانی کشی نیست؟ گفتیم بله، فرمود: پس این ماه چه ماهی است؟ همه سکوت کردیم، حتی که گمام کردیم شاید این ماه را به نام دیگری مسمی کند، پس فرمود: آیا ماه ذی الحجة نیست؟ گفتیم: بله، فرمود: همانا خونها، اموال و حیثیت های تان مانند حرمت این روز در این ماه و در این شهر بر یک دیگر تان حرام است، پس باید این موضوع را حاضر شما به غیر حاضر برساند»، پس در اینچنین موقف پیامبر صلی الله علیه وسلم با چنین واژهای بلیغی و با چنین اسلوب زیبای پیامبری توجه یاران خود را بر خطر ریزاندن خون و اموال و آبرو جلب می کند، و بیان می دارد که حفاظت آنها ضروری و تجاوز برآنها درست نیست، چون اسلام همیشه به سوی امنیت و آرامی و صلح و برابری دعوت می کند، و برای مردم می خواهد تا زندگی آرام و بدون تعصب و برتری جویی و خودخواهی داشته باشند، و دستور می دهد که برتری طلبی میان انسانها درست نیست هرچه باشد جنس، رنگ، دین و زبان شان، زیرا شریعت اسلام برابری و برادری و عدالت را برای همه انسانها تضمین نموده است، خداوند متعال می فرماید: ﴿وَلَا تَقۡتُلُواْ ٱلنَّفۡسَ ٱلَّتِي حَرَّمَ ٱللَّهُ إِلَّا بِٱلۡحَقِّۚ ذَٰلِكُمۡ وَصَّىٰكُم بِهِۦ لَعَلَّكُمۡ تَعۡقِلُونَ﴾ «و کسی را که الله (کشتنش) را حرام کرده است، جز به حق؛ نکشيد، اين چيزی است که الله شما را به آن سفارش نموده است، باشد که خِرد ورزيد»، خداوند متعال قتل ناحق یک نفس را برابر با قتل همه انسانها قرار داده است طوری که می فرماید: ﴿مَن قَتَلَ نَفۡسَۢا بِغَيۡرِ نَفۡسٍ أَوۡ فَسَادٖ فِي ٱلۡأَرۡضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ ٱلنَّاسَ جَمِيعٗا وَمَنۡ أَحۡيَاهَا فَكَأَنَّمَآ أَحۡيَا ٱلنَّاسَ جَمِيعٗاۚ﴾ «هر کس انسانی را بدون اینکه مرتکب قتل نفس یا فسادی در زمین شده باشد؛ بکشد، چنان است که گویی همۀ مردم را کشته باشد و هر کس انسانی را از مرگ نجات دهد؛ چنان است که گویی همۀ مردم را زنده کرده است»، و با تأکید بر حرمت خون و جرم پنداشتن تجاوز برآن پیامبر صلی الله علیه وسلم در این خطبه از بی احترامی و زیر پا کردن خون ها هشدار داده است، چنانچه می فرماید: «بعد از من به کفر بر نگردید، که برخی تان گردن برخی دیگر تان را بزنید».

همانطوری که اسلام تجاوز بر جان را حرام قرار داده تجاوز بر مال را نیز حرام پنداشته است، خداوند متعال می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ إِلَّآ أَن تَكُونَ تِجَٰرَةً عَن تَرَاضٖ مِّنكُمۡۚ وَلَا تَقۡتُلُوٓاْ أَنفُسَكُمۡۚ إِنَّ ٱللَّهَ كَانَ بِكُمۡ رَحِيمٗا﴾ «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اموال یکدیگر را به باطل (و از راه‌های نامشروع) نخورید، مگر اینکه تجارتی با رضایت شما (انجام گرفته) باشد و خودتان را نکشید، زیرا الله (نسبت) به شما مهربان است»، و در آیت دیگری می فرماید: ﴿وَلَا تَأۡكُلُوٓاْ أَمۡوَٰلَكُم بَيۡنَكُم بِٱلۡبَٰطِلِ وَتُدۡلُواْ بِهَآ إِلَى ٱلۡحُكَّامِ لِتَأۡكُلُواْ فَرِيقٗا مِّنۡ أَمۡوَٰلِ ٱلنَّاسِ بِٱلۡإِثۡمِ وَأَنتُمۡ تَعۡلَمُونَ﴾ «و اموال‌تان را در بین خود بباطل (و ناحق) نخورید، و (به عنوان رشوه قسمتی از) آن را به حاکمان (و قضات) ندهید؛ تا بخشی از اموال مردم را به گناه بخورید، در حالی‌که شما می‌دانید (این کار گناه است)»، برای حفاظت از اموال به صورت عام شریعت اسلامی دزدی را حرام قرار داده و برای آن مجازات تعیین نموده است، چنانچه خداوند می فرماید: ﴿وَٱلسَّارِقُ وَٱلسَّارِقَةُ فَٱقۡطَعُوٓاْ أَيۡدِيَهُمَا جَزَآءَۢ بِمَا كَسَبَا نَكَٰلٗا مِّنَ ٱللَّهِۗ وَٱللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٞ﴾ «دست مرد دزد و زن دزد را به سزای عملی که مرتکب شده‌اند؛ بعنوان یک عقوبتی از جانب الله؛ قطع کنید، و الله نیرومند حکیم است»، همچنین غصب زمین ها را نیز به هر شکلی که باشد حرام قرار داده، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «کسی که به اندازه یک شبر از زمین را غصب نماید خداوند در روز قیامت از هفت طبقه زمین در گردن او طوق می گرداند».

همچنین اسلام تجاوز بر آبرو و حیثیت را نیز حرام گردانیده است به هر صورتی که تجاوز صورت بگیرد و هر کسی که باشد بدون فرق میان مسلمان و غیر مسلمان خداوند متعال می فرماید: ﴿وَلَا تَقۡرَبُواْ ٱلزِّنَىٰٓۖ إِنَّهُۥ كَانَ فَٰحِشَةٗ وَسَآءَ سَبِيلٗا﴾ «و نزدیک زنا نشوید، که کار بسیار زشت، و بد راهی است!»، همچنین پیامبر صلی الله علیه وسلم قذف زنان محصنه و پاکدامن را حرام قرار داده و از جمله گناهان کبیره قلم داد نموده است، چنانچه می فرماید: «از هفت گناه و هلاکت بپرهیزید» گفتند: ای رسول خدا! آنها کدامها اند؟ فرمود: «… و بهتان بستن به زنان پاکدامن مسلمان غافل…»، و پیامبر صلی الله علیه وسلم به صورت کل از دشنام دادن و توهین کردن باز داشته آن را فسق نام نهاده است، می فرماید: «دشنام دادن مسلمان فسق و قتل او کفر است».

و همچنین برخی دیگری از درسهای افاده شده: دعوت به سوی اتفاق و یکپارچگی و هشدار از اختلاف وتفرقه است، پس باید ما متحد و یکپارچه بوده باشیم و همگی به این فرموده خداوند متعال چنگ بزنیم: ﴿وَٱعۡتَصِمُواْ بِحَبۡلِ ٱللَّهِ جَمِيعٗا وَلَا تَفَرَّقُواْۚ﴾ «و همگی به ریسمان الله (= قرآن و اسلام) چنگ زنید و پراکنده نشوید»، و به این فرموده خداوند متعال: ﴿وَأَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَرَسُولَهُۥ وَلَا تَنَٰزَعُواْ فَتَفۡشَلُواْ وَتَذۡهَبَ رِيحُكُمۡۖ وَٱصۡبِرُوٓاْۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ﴾ «و الله و پیامبرش را اطاعت کنید، و با همدیگر نزاع نکنید، که سست شوید، و قوت (و مهابت) شما از میان برود، و صبر کنید، بی‌گمان الله با صابران است»، و باید بدانیم که اختلاف و پراکندگی هیچ ربطی به دین خدا ندارد، خداوند می فرماید: ﴿إِنَّ ٱلَّذِينَ فَرَّقُواْ دِينَهُمۡ وَكَانُواْ شِيَعٗا لَّسۡتَ مِنۡهُمۡ فِي شَيۡءٍۚ إِنَّمَآ أَمۡرُهُمۡ إِلَى ٱللَّهِ ثُمَّ يُنَبِّئُهُم بِمَا كَانُواْ يَفۡعَلُونَ﴾ «به راستی کسانی‌که آيين خود را پراکنده ساختند و دسته دسته شدند، تو را با آنان هيچ گونه کاری نيست، کار آن‌ها تنها با الله است، سپس آن‌ها را از آنچه انجام می‌دادند، آگاه می‌سازد»، پس اسلام همیشه به سوی اتحاد و یکپارچگی دعوت می کند و اختلاف و تفرقه را حرام قرار داده است.

و برخی دیگری از این درسها: وجوب تمسک به کتاب خداوند و احادیث پیامبر صلی الله علیه وسلم است، طوری که پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همانا من میان شما آنچه را گذاشتم که اگر به آن چنگ بزنید هیچگاه گمراه نمی شوید، آن عبارت از کتاب خدا است…» و کتاب خداوند متعال معجزه جاودان است، هیچگاه از پیش رو یا از پشت سر آن باطل نمی آید، با گذشت زمان تغییر و تبدیل نمی شود، خداوند متعال با کتاب خود و احادیث پیامبر خود خواهشات و هوا پرستی را قطع نموده و اختلاف را نابود ساخته است، خداوند متعال می فرماید: ﴿يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوٓاْ أَطِيعُواْ ٱللَّهَ وَأَطِيعُواْ ٱلرَّسُولَ وَأُوْلِي ٱلۡأَمۡرِ مِنكُمۡۖ فَإِن تَنَٰزَعۡتُمۡ فِي شَيۡءٖ فَرُدُّوهُ إِلَى ٱللَّهِ وَٱلرَّسُولِ إِن كُنتُمۡ تُؤۡمِنُونَ بِٱللَّهِ وَٱلۡيَوۡمِ ٱلۡأٓخِرِۚ ذَٰلِكَ خَيۡرٞ وَأَحۡسَنُ تَأۡوِيلًا﴾ «ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! اطاعت کنید الله را، و اطاعت کنید پیامبر، و صاحبان امر تان را، و اگر در چیزی اختلاف کردید، آن را به الله و پیامبر باز گردانید؛ اگر به الله و روز قیامت ایمان دارید، این بهتر و خوش فرجام‌تر است»، و چنگ زدن به کتاب الله و احادیث رسول الله نشانه ایمان داری و دلیل تقوی است، طوری که خداوند می فرماید: ﴿فَلَا وَرَبِّكَ لَا يُؤۡمِنُونَ حَتَّىٰ يُحَكِّمُوكَ فِيمَا شَجَرَ بَيۡنَهُمۡ ثُمَّ لَا يَجِدُواْ فِيٓ أَنفُسِهِمۡ حَرَجٗا مِّمَّا قَضَيۡتَ وَيُسَلِّمُواْ تَسۡلِيمٗا﴾ «نه، سوگند به پروردگارت که آن‌ها ایمان نمی‌آورند، مگر اینکه در اختلافات خویش تو را داور قرار دهند، و سپس از داوری تو، در دل خود احساس ناراحتی نکنند و کاملاً تسلیم باشند».

أقول قولي هذا وأستغفر الله لي ولكم

ستایش مخصوص ذات خدایی که پروردگار جهانیان است، و گواهی می دهم که نیست معبود برحق جز الله واحد و لاشریک، و گواهی می دهم که سردار و پیامبر ما حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم بنده و فرستاده خداست، اللهم صلّ وسلم وبارك عليه، وعلى آله وصحبه أجمعين.

برادران مسلمان!

بدون تردید خطبه حجة الوداع نخستین کنوانسیون و منشور جهانی برای حفاظت از حقوق بشر پنداشته می شود، چون شامل ارزشهای انسانی و حفاظت از کرامت انسانی می باشد، و از مهمترین درسهای استفاده شده از این خطبه: بیان جایگاه و منزلت زن در شریعت اسلامی می باشد، پیامبر صلی الله علیه وسلم برای تقدیر و بیان جایگاه زن به حفاظت حقوق او توصیه نموده است، چون زنان خواهران وهمسان مردان هستند، و حقوق و وجایب میان آنها متبادل است، پیامبر صلی الله علیه وسلم می فرماید: «همانا شما بر بالای زنان و آنها بر بالای شما حق دارند».

و در واقع اسلام زن را برای اینکه مادر، خواهر، دختر و همسر است تقدیر و احترام نموده و برای او حقوقی تعیین نموده تا خوشبختی او را در دنیا و آخرت متحقق بسازد، او و کرامت انسانی او را حفظ نماید، پیامبر صلی الله علیه وسلم پرسیده شد: چه کسی سزاوار نیک رفتاری من است؟ فرمود: «مادرت»، فرمود: «باز مادرت» فرمود: «باز مادرت»، و در بار چهارم فرمود: «پدرت». و در حدیث دیگری فرمود: «کسی سه دختر داشته باشد و بر آنها صبر نماید و آنها را غذا، آب و لباس مناسب بدهد, آنها در روز قیامت باعث نجات او از آتش دوزخ می شوند»، و در روایت دیگری آمده: «کسی که سرپرستی دو یا سه دختر، و یا دو یا سه خواهر را تا جدایی و یا وفاتش نماید، او و من در روز قیامت این چنین می باشیم، با کلک سبابه و میانه خود اشاره نمود»، و از ابی هریره رضی الله عنه روایت است که پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمود: «با زنان رفتار نیک نمایید، زیرا زن از استخوان کج آفریده شده است، همانا کج‌ترین جای هر چیز بالای آن است، پس اگر بخواهی آنرا راست نمایی حتما می شکند، و اگر در حالت بگذاری کج باقی می ماند، پس با زنان به خوبی رفتار نمایید»؛ پس واژه «خیراً» مذکور در حدیث واژه عام و جامعی است دستور می دهد که باید مرد از بلندترین مفاهیم و اخلاق مردی همراه زنان برخوردار باشد.

پس ما چقدر نیازمند هستیم تا این ارزشهای عالی که میان همه بشریت جمع می کند را تطبیق نماییم، چون در واقع به حق همه بشریت آمده است، طوری که قواعد حقوق بشر را مستحکم نموده و مبادی ارزشهای اساسی انسانی و اخلاقی را برای مردم ترسیم کرده است، تا سبب خوشبختی دنیوی و اخروی مردم گردد.

ربنا تقبل منّا إنك أنت السميع العليم، وتب علينا إنك أنت التواب الرحيم.