:

Wito wa Manabii na Mitume katika urekebishaji kwa mtazamo wa kurani tukufu
12 Rabiu Akhar 1437H. 22 Januari 2016A.

awkaf-

 Kwanza: Vipengele

  1. Uisilamu ni dini ya wema na marekebisho
  2. mifano ya ulinganio wa Manabii na mitume katika kurekebisha kwa kupitia Kurani Tukufu
  3. Umuhimu wa kuzirekebisha nafsi zetu kwanza.
  4. Athari ya marekebisho kwa mtu mmoja mmoja na kwa jamii
  5. Madhara ya kuacha kujirekebisha.

Pili: Dalili

Ndani ya Kurani Tukufu

  1. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema { Na hatuwatumi Mitume ila huwa ni wabashiri na waonyaji. Na wenye kuamini na wakatenda mema haitakuwa khofu juu yao, wala hawatahuzunika} [Al anaam; 48]
  2. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema kwa kupitia ulimi wa Nabii Shuaib ( Rehema na amani zimshukie juu yake) {Akasema: Enyi watu wangu! Mwaonaje ikiwa ninayo dalili wazi inayo tokana na Mola wangu Mlezi, na ikawa Yeye ameniruzuku riziki njema kutoka kwake? Wala mimi sipendi kukukhalifuni nikafanya yale ninayo kukatazeni. Sitaki ila kutengeneza kiasi ninavyo weza. Na sipati kuwezeshwa haya ila na Mwenyezi Mungu. Kwake Yeye ninategemea, na kwake Yeye naelekea} [Hud; 88]
  3. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema kwa kupitia ulimi wa Nabii Shuaib ( Rehema na amani zimshukie juu yake) { Timizeni kipimo sawa sawa, wala msiwe katika wanao punja.Na pimeni kwa haki iliyo nyooka; 183. Wala msiwapunje watu vitu vyao, wala msifanye jeuri kwa ufisadi} [Ashuaraa; 181-183]
  4. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema {Wala msifanye uharibifu katika nchi baada ya kuwa imekwisha tengenezwa. Na muombeni kwa kuogopa na kwa kutumai. Hakika rehema ya Mwenyzi Mungu iko karibu na wanao fanya mema.} [Alaaraf; 56]
  5. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema { Na Musa akamwambia nduguye Haarun: Shika mahala pangu kwa watu wangu na utengeneze wala usifuate njia ya waharibifu} [Al aaraf; 142]
  6. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema {Sema: Njooni nikusomeeni aliyo kuharimishieni Mola wenu Mlezi. Nayo ni kuwa, msimshirikishe Yeye na chochote. Na wazazi wenu wafanyieni wema. Wala msiwauwe watoto wenu kwa sababu ya umasikini. Sisi tunakuruzukuni nyinyi na wao. Wala msikaribie mambo machafu, yanayo onekana, na yanayo fichikana. Wala msiuwe nafsi ambayo Mwenyezi Mungu ameharimisha kuiuwa, ila ikiwa kwa haki. Hayo amekuusieni ili myatie akilin} [Al anaam; 151]
  7. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema { Wala hakuwa Mola wako Mlezi wa kuihiliki miji kwa dhulma tu na hali watu wake ni watenda mema } [Hud; 117]
  8. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema {Na Mola wako Mlezi haangamizi miji mpaka ampeleke Mtume katika miji yake mikuu awasomee Ishara zetu. Wala hatuiangamizi miji mpaka watu wake wawe madhaalimu.} [Al qasas; 59]
  9. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema { Na kina Thamud tuliwapelekea ndugu yao Akasema: Enyi watu wangu! Muabuduni Mwenyezi Mungu. Nyinyi hamna Mungu ila Yeye. Yeye ndiye aliye kuumbeni katika ardhi, na akakuwekeni humo. Basi mwombeni msamaha, kisha mtubu kwake. Hakika Mola wangu Mlezi yupo karibu, anaitikia maombi.} [Hud; 61]
  10. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema { Hakuna kheri katika mengi ya wanayo shauriana kwa siri, isipo kuwa kwa yule anaye amrisha kutoa sadaka, au kutenda mema, au kupatanisha baina ya watu. Na mwenye kufanya hayo kwa kutaka radhi ya Mwenyezi Mungu, basi tutakuja mpa ujira mkubwa} [Nisaa; 114]
  11. Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema {Wanakuuliza juu ya Ngawira. Sema: Ngawira ni ya Mwenyezi Mungu na Mtume. Basi mcheni Mwenyezi Mungu na suluhisheni mambo baina yenu, na mt’iini Mwenyezi Mungu na Mtume wake ikiwa nyinyi ni Waumini} [Al anfaal; 1]

Dalili kwa hadithi za Mtume ( Rehema na amani zimshukie juu yake)

 Kutoka kwa Zayd Bin Milha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), hakika ya mtume ( Rehema na amani zimshukie juu yake) amesema: (… hakika ya dini imeanza ngeni na itarudi hali ya kuwa ni ngeni, basi uzuri ulioje kwa wageni (nao ni) ambao wanarekebisha yale waliyoyaharibu watu baada yangu katika mwenendo wangu (sunna zangu). (Tirmidhiy)

  1. Kutoka kwa Abi Dardai (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: amesema Mtume wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukie juu yake), “Je nikuelezeni lililo bora kuliko thawabu za kufunga na s;a na sadaka? Wakasema: “Ndio, akasema, kuwarekebisha jamaa , kwani kuharibika kwa jamaaa ni kuifuta dini miongoni mwa watu . (Tirmidhy)
  2. kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: Mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa akisema: “ewe Mola nirekebishie dini yangu ambayo ni hifadhi ya mambo yangu, na unirekebishie dunia yangu ambayo ni maisha yangu, na unirekebishie akhera yangu ambayo ni mareleo yangu, na nifanyie maisha kuwa na kila la kheri, na nifanyie umauti wangu yawe ni starehe kwa kila ovu.” (Muslim).
  3. kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema; amesema mtume wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukie juu yake) kila kiungo cha mwanadamu kina sadaka, kila siku ichomozayo jua, akipatanisha kati ya watu waili ni sadaka, kumsaidia mtu katika kumpandisha kipando cha mnyama wake ni sadaka au kumsaidia mtu kupandisha mzigo wake juu ya mnyama ni sadaka,  neno zuri ni sadaka, na kila hatua apigayo kwenda kusali ni sadaka, kuondoa uchafu njiani ni sadaka.” (Bukhari na Muslim)
  4. Kutoka kwa Ubada Bin Umayr Bin Auf, amesema, Abu Ayubu (Mwenyezi Mungu amwie radhi) aliniambia: Mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) aliniambia ewe Aba Ayubu, je nikujuulishe sadaka ambayo Mwenyezi Mungu na mtume wake wanaipenda? Suluhisha kati ya watu wakikasirikiana na kuharibiana.” (Muujam kabiir, Twabarani)
  5. Kutoka kwa Anas Bina Malik amesema: amesema mtume wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukie juu yake) “ iwapo kiama kitasimama na kwenye mkono wa mmoja wenu ana mbegu basi akiweza kuipanda na aipande.” (Bukhari)

Tatu: Maudhui

 Miongoni mwa maadili ya uisilamu ambayo dini yetu imehimiza na kulingania sana ni maadili ya wema na usuluhishaji (urekebishaji). Kwani ni tabia njema ambayo nafsi ya mtu hupenda na kuitamani. Ni maadili ambayo kila mtu inapasa awe nayo kwa ajili ya kuimarisha ulimwengu. Na ni kitu kitakiwacho katika sheria kwa kuwa kinaondosha sababu za ufisadi na mipasuko, huharakisha uwepo wa ukaribu kati ya watu kwa lengo la  kuleta usawa wa hali zao ndani ya maisha.

 Hapana shaka kuwa wema na usuluhishaji ni upeo utakiwao kwa waja katika ibada zao na katika kazi zao, bila ya wema ibada haikubaliki, kwa hivyo,  hakuna budi kwa mwanadamu awe mwema katika nafsi yake kimatendo na kimaneno mwenye kusuluhisha matatizo ya wengine na kutenda kwa ajili ya kuwarekebisha.

Na mwenye kuzingatia aya za Kurani Tukufu ataona kuwa zimeweka mkazo mkubwa sana katika suala hili – la maadili ya urekebishaji-. Neno kurekebisha limetajwa ndani ya Kurani Tukufu karibuni mara mia moja na sabini, n kila kinapotajwa kitu kwa wingi huwa ni dalili ya  umuhimu wake na ukubwa na nafasi yake. Hivyo neno hili (urekebishaji – usuluhishaji) limkuja kwa maana tafauti na katika mana zote hizi inajulisha kuwa uisilamu ina lengo kusawaziha wanadamu katika itikadi zao, ibada zao, matendo yao na nyanja nyengine za maisha yao.

Kurani Tukufu imeweka sambamba kati ya imani ya kumuamini Mwenyezi Mungu na kurekebisha – kusuluhisha, katika aya nyingi, kama ni ishara ya mja kuwa na imani ya Mwenyezi Mungu. Mwenyezi Mungu anasema {Na wenye kuamini na wakatenda mema haitakuwa khofu juu yao, wala hawatahuzunika} [Al anaam; 48] na amesema Mwenyezi Mungu {Wanakuuliza juu ya Ngawira. Sema: Ngawira ni ya Mwenyezi Mungu na Mtume. Basi mcheni Mwenyezi Mungu na suluhisheni mambo baina yenu, na mt’iini Mwenyezi Mungu na Mtume wake ikiwa nyinyi ni Waumini} [Al anfaal;1]

Vile vile Kurani Tukufu imeweka sambamba kati ya uchaji Mungu na kurekebisha – kusuluhisha, Mwenyezi Mungu amesema {basi watakao mchamngu na wakatengenea haitakuwa khofu kwao, wala hawatahuzunika} [Al aaraf; 35]. Na pia kufungamanisha kati ya kutubu na kurekebisha – kusuluhisha akasema Mwenyezi Mungu { Ila wale walio tubu na wakatengeneza na wakabainisha,} [Al baqara; 160]. Na pia akasema { Na wakitubia wakatengenea }[Anisaa; 16]. Na akasema pia { Isipo kuwa wale walio tubu baada ya hayo na wakatengenea; kwani bila ya shaka Mwenyezi Mungu ni Msamehevu, Mwenye kurehemu} [Anuur; 5]. Hivyo basi, kurekebisha – kusuluhisha ni matunda ya imani ya kumuamini Mwenyezi Mungu Mtukufu na uchaji na ni toba ya kweli kwa ajili ya Mwenyezi Mungu Mola wa walimwengu wote.

Na Kurani Tukufu imependezesha kurekebisha – kusuluhisha kwa kuwa kuna malipo makubwa, Mwenyezi Mungu anasema { Hakuna kheri katika mengi ya wanayo shauriana kwa siri, isipo kuwa kwa yule anaye amrisha kutoa sadaka, au kutenda mema, au kupatanisha baina ya watu. Na mwenye kufanya hayo kwa kutaka radhi ya Mwenyezi Mungu, basi tutakuja mpa ujira mkubwa} [Anisaa; 114].

Na tukifuatilia habari za manabii na mitume pamoja na watu wao tutaona kuwa wametumwa kwa lengo la kurekebisha yale waliyoyaharibu watu katika dunia. Na kwa ajili hiyo ujumbe wa kila nabii ulikuwa ni mmoja, nao ni kurekebisha ulimwengu kutokana na maasi na magonjwa ambayo yameenea kati yao, na kila mtume akapelekwa kwa watu wake ili kuondoa ufisadi ambao umeenea katika zama zake, Mwenyezi Mungu akawatuma kwa waja wake ili wawe wabashiria mema na waonyaji wa itikadi na sheria pamoja na maadili ya kuisawazisha nafsi na kuiepusha na uchafu wa ushirikina. Mwenyezi Mungu anasema {Na hatukumtuma kabla yako Mtume yeyote ila tulimfunulia ya kwamba hapana mungu isipo kuwa Mimi. Basi niabuduni Mimi tu.} [Al anbiya; 25] na wito wao mitume umekuja kwa ajili ya kuwarekebisha waja duniani ili wakapate radhi za Mola wao huko akhera.

Mfano sayidna Nuh (rehma na amani zimshukie juu yake) hakika aliwalingania watu wake kwa ajili ya kuwarekebisha ndani ya dini ya Mwenyezi Mungu ili wapate kumuabudu Yeye (Mwenyezi Mungu) na wasimshirikishe na chochote na waachane na ibada ya masanamu ambayo hayadhuru wala hayanufaishi, Mwenyezi Mungu anasema { Na wakasema: Msiwaache miungu yenu, wala msimwache Wadda wala Suwaa’ wala Yaghutha, wala Yau’qa, wala Nasra 24. Na hao walikwisha wapoteza wengi, wala usiwazidishie walio dhulumu ila kupotea.} [Nuh; 23-24]. Na akawa anawapenezeshea katika kujirekebisha ili wapate riziki nyingi, na Mwenyezi Mungu awaneemeshe kwa mali na watoto. Mwenyezi Mungu anasema {Nikasema: Ombeni msamaha kwa Mola wenu Mlezi; hakika Yeye ni Mwingi wa kusamehe. 11. Atakuleteeni mvua inyeshe mfululizo. 12. Na atakupeni mali na wana, na atakupeni mabustani na atakufanyieni mito. 13. Mna nini hamweki heshima ya Mwenyezi Mungu?} [Nuh;10-13]

Na mfano mwengine ni nabii Shuaibu (rehma na amani zimshukie juu yake) anatibu ufisadi wa itikadi na kila lililoambatana na uharibifu wa uchumi kwa watu wake, akawa anawalingania waache kupunguza vipimo na mizani, na tabia hii mbaya ilikuwa imeenea sana kati ya watu wake, akaja kuwalingania katika marekebisho ya kuhifadhi haki ya muuzaji na mnunuzi. Mwenyezi Mungu anasema kwa ulimi wa nabii Shuaib (rehma na amani zimshukie juu yake) { Na kwa watu wa Madyana tuliwatumia ndugu yao Shua’ib. Akasema: Enyi watu wangu! Muabuduni Mwenyezi Mungu. Nyinyi hamna Mungu ila Yeye, wala msipunguze vipimo na mizani. Mimi nakuoneni mmo katika hali njema, nami nakukhofieni adhabu ya Siku kubwa hiyo itakayo kuzungukeni. 85. Na enyi watu wangu! Timizeni vipimo na mizani kwa uadilifu wala msiwakhini watu vitu vyao; wala msieneze uovu katika nchi mkafanya uharibifu.}  [Hud; 84-85]. Kisha akawawekea wazi kuwa lengo la ulinganio wake ni kurekebisha akasema { Sitaki ila kutengeneza kiasi ninavyo weza. Na sipati kuwezeshwa haya ila na Mwenyezi Mungu. Kwake Yeye ninategemea, na kwake Yeye naelekea.} [Hud;88]. Na katika sehemu nyengine anasema kuwa dhumuni ni kurekebisha tabia mbovu ya watu ya kupunguza mizani na vipimo akawa anawaambia {Timizeni kipimo sawa sawa, wala msiwe katika wanao punja. 182. Na pimeni kwa haki iliyo nyooka; 183. Wala msiwapunje watu vitu vyao, wala msifanye jeuri kwa ufisad.} [Ashuaraa; 181-183].

Na tuzingatie kitu muhimu sana pale Sayidna Shuaib (rehma na amani zimshukie juu yake) aliposema wakati anawalingania watu wake {Na sipati kuwezeshwa haya ila na Mwenyezi Mungu. Kwake Yeye ninategemea, na kwake Yeye naelekea} [Hud; 88]. Hapa amebainisha kuwa pana dhumuni kubwa ambalo hapana budi kuchungwa kwa kila mwenye kutaka kurekebisha, nalo ni kufanya marekebisho kwa ajili ya Mwenyezi Mungu pekee.

Nayo marekebisho hayahitaji masilahi na wala mapendekezo ya mtu binafsi, ni marekebisho yenye kurekjelea manufaa yake kwa wana jamii wote na kwa kila mtu.

Mfano mwengine ni Nabii Saleh (rehma na amani zimshukie juu yake) anawaita watu wake kwa kusema {Basi mcheni Mwenyezi Mungu, na nit’iini mimi. 151. Wala msit’ii amri za walio pindukia mipaka, 152. Ambao wanafanya ufisadi katika nchi, wala hawatengenezi} [Ashuaraa 150-152]

Na wakati sayidna Mussa (rehma na amani zimshukie juu yake) alipomachilia madaraka mdogo wake sayidna Harun (rehma na amani zimshukie juu yake) juu ya watu wake alimuusia kuwarekebisha na kuacha kufuata njia za waharibifu. Mwenyezi Mungu amesema {Tulimuahidi Musa masiku thalathini na tukayatimiza kwa kumi; ikatimia miadi ya Mola wake Mlezi masiku arubaini. Na Musa akamwambia nduguye Haarun: Shika mahala pangu kwa watu wangu na utengeneze wala usifuate njia ya waharibifu.}[Al aaraf 142].

Kisha akaja mtume wa waisilamu (rehma na amani zimshukie juu yake) kukamilisha marekebisho katika nyanja zote za maisha ya kidunia, kijamii kiuchumi na kisiasa ambayo hata watume waliomtangulia walilingania pia. Na kwa kutazama kwa undani kabisa kuhusu maisha yake tutaona kuwa mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) ametengeneza tamaduni za kiisilamu zenye kushikamana na maadili na tabia. Baada ya kuwa jamii ilikuwa imejaa uharibifu wa kitabia kama uzinifu, wizi, mauaji, riba, kula mali za watu kwa dhuluma na kula mali za mayatima na mengineyo katika maovu na mambo ya kuchukiza. Lakini mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) aliyakabili haya yote kwa mfumo wa kuyarekebisha, na wito wake ukawa ni wito wa urekebishaji wa mtu na jamii. Mwenyezi Mungu anasema {Enyi mlio amini! Muitikieni Mwenyezi Mungu na Mtume anapo kuitieni jambo la kukupeni uzima wa milele.}[Al anfaal 24]. Na kwa upande wa dini, ulinganio wake umekuja kwa kuirekebisha nafsi kupitia dini, akaweka wazi ya kuwa Mwenyezi Mungu ni mmoja na hana mshirika, na akasimamisha dalili za kumpwekesha. Na pia kwa upande wa kurekebisha tabia alilingania kuwa na tabii njema ambayo ndio chimbuko la ulinganiaji. Imepokewa kutoka kwa Al bayhaqi (Mwenyezi Mungu amwie radhi) katika kitabu chake kwamba mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ hakika mimi nimetumwa kuja kukamilisha tabia njema.”

 Na kama ambavyo mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) alilingania katika misingi ya maadili mema ya kiutu ambayo kwayo jamii hutengenea, na huhifadhi umoja wake na nguvu zake pia mshikamano wake kwa ajili ya kushi maisha yaliyo salama na mazuri, yasiyo na machafuko wala mipasuko wala fujo na matendo ya kigaidi kinyume na tuonavyo hivi sasa kuhusu mambo ya  uharibifu, mauaji na ubomoaji.

Na katika maadili ambayo sheria ya mbinguni imekusaya kuhusu urekebishaji ni uadilifu, usamehevu, kutelekeza ahadi, kutimiza amana, ukweli katika maneno na matendo, kuwafanyia wema wazazi wawili, kuacha mali ya mayatima, kuchunga haki za jirani na maneno mazuri hii ni kwa sababu chimbuko la sheria za mbinguni ni moja, na kwa ajili hii mtume (rehma na amani zimshukie juu yake)amesema: “ manabii ni ndugu kwa aila za mama tafauti (lakini) dini yao ni moja.”  (Bukhari).

Sheria zinaweza kutafautiana katika ibada na namna ya kuifanya kwa mujibu wa zama na nyakati, lakini maadili na tabia za kiutu ambazo ni msingi wa kuishi hizi huwa hazitafautiani katika sheria yoyote. Mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) “ katika yale waliyopata watu katika maneno ya mitume wa mwanzoni ni kuwa utakapokuwa huna haya basi fanya utakacho.” Basi ni sheria gani iliyohalalisha kuua nafsi  ambayo Mwenyezi Mungu ameiharamisha kuuliwa isipokuwa kwa haki au imehalalisha kuwatenga wazazi wawili, au kula haramu au kula mali ya mayatima au kula mali za wafanyakazi?

Na ni sheria gani iliyohalalisha uongo, kuvunja ahadi, khiana, au kulipa mabaya kwa wema?  Yote haya ni kinyume, kwani sheria za mbinguni zimelingana na kujikita katika maadili ya kiutu, na yeyote ambae ataziacha tabia hizi basi huwa hajatoka tu katika sheria bali pia atakuwa ametoka katika mzunguko mzima wa maadili na kujivua maumbile ya uanadamu wake ambayo Mwenyezi Mungu amemuumbia.

Kwa ajili hiyo, Ibn Abas (rehma na amani ziwashukie juu yao) amesema kuhusu kauli yake Mwenyezi Mungu {Sema: Njooni nikusomeeni aliyo kuharimishieni Mola wenu Mlezi. Nayo ni kuwa, msimshirikishe Yeye na chochote. Na wazazi wenu wafanyieni wema. Wala msiwauwe watoto wenu kwa sababu ya umasikini. Sisi tunakuruzukuni nyinyi na wao. Wala msikaribie mambo machafu, yanayo onekana, na yanayo fichikana. Wala msiuwe nafsi ambayo Mwenyezi Mungu ameharimisha kuiuwa, ila ikiwa kwa haki. Hayo amekuusieni ili myatie akilini. 152. Wala msiyakaribie mali ya yatima ila kwa njia ya wema kabisa, mpaka afikilie utu-uzima. Na timizeni vipimo na mizani kwa uadilifu. Sisi hatumkalifishi mtu ila kwa kadiri ya uwezo wake. Na msemapo semeni kwa uadilifu ingawa ni jamaa. Na ahadi ya Mwenyezi Mungu itekelezeni. Hayo amekuusieni ili mpate kukumbuka 153. Na kwa hakika hii ndiyo Njia yangu Iliyo Nyooka. Basi ifuateni, wala msifuate njia nyingine, zikakutengeni na Njia yake. Haya amekuusieni ili mpate kuchamngu} [Al anaam 151-153]. Aya zenye kuzungumzia hukumu hazikufuta chochote katika vitabu vyote, kwani nimambo yaliyoharamishwa ka watu wote, nayo ni asili ya maandiko, yeyote atakayetenda kwa mujibu wa aya hizo basi ataingia peponi na mwenye kuacha ataingia motoni.

Na mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) ametupigia mfano wa hali ya juu katika kurekebisha – kusuluhisha kimaneno na kimatendo, na dua yake ilikuwa ni kutaka marekebisho katika kila jambo, alikuwa akiomba ““ewe Mola nirekebishie dini yangu ambayo ni  hifadhi ya mambo yangu, na unirekebishie dunia yangu ambayo ni maisha yangu, na unirekebishie akhera yangu ambayo ni mareleo yangu, na nifanyie maisha kuwa na kila la kheri, na nifanyie umauti wangu yawe ni starehe kwa kila ovu.” (Muslim).

Na alikuwa akisuluhisha kati ya watu, pia alikuwa na pupa ya kuondosha fitina na hitilafu. Imepokewa kutoka kwa Sahli bin Saad (rehma na amani zimshukie juu yake) “ kuwa watu wa Kubaa walipigana nakurembeana kwa mawe, mtume akaelezwa jambo hilo, basi akasema: nipelekeni ili nikawasuluhishe.” (Bukhari)

Hakika ya wema na usuluhishaji ni nguzo madhubuti za kubaki kwa jamii na kuendelea kwake, nasi tuna haja ya kurekebisha nafsi zetu kwanza na kuzisafisha katika nyanja zote za kimasiha kama za kisiasa, kijamii kiuchumi na kielimu pia. Kuirekebisha nafsi ni jambo litakiwalo na sheria na ni wajibu wa kidini, na hasa katika wakati huu tulionao ambao imani imekuwa ni dhaifu na uharibifu wa tabia na kupotea kwa haki na wajinu, watu wengi wakawa hawaelewi haki ya mkubwa wala za jamaa, wazazi na za taifa.

Na katika kurekebisha ni kujichunga mtu juu ya haki yake na za wenzake, asifnye uadui katika haki za wengine, na kila mtu aelewe wajibu wake na autekeleze ipasavyo, kwani kufanya hivyo ni kutekeleza maadili mazuri na kujiweka mbali na uharibifu na ufisadi katika ardhi na dhuluma na kuujaza moyo chuki na hasada. Kwani hiki ni kiini cha urekebishaji, kila mtu ajirekebishe yeye mwenyewe kwa ajili ya Mola wake na kwa ajili ya wenzake na kwa ulimwengu mzima, kufanya hivyo atakuwa mtu mwema mwenye kuweza kurekebisha na mwengine. Yaani kama kwamba kujirekebisha ni kuitakasa nafsi kwa kuipamba kwa tabia njema na kuizuia na dhuluma na madhambi na kutenda yaliyokatazwa na Mwenyezi Mungu, na kuiimarisha ardhi pia kutoa hazina na siri zake ambazo manufa yake huwa kwa wote.

Kurekebisha huwa kwa mshikamano na si kwa mgawanyiko nao ni ule unaolinganiwa na Kurani Tukufu, wema na usuluhishaji huakisi upendo na usamehevu kati ya wana jamii kisha kwa umma mzima, na kwa kupitia marekebisho vyanzo vya ugomvi hutoweka na chuki pamoja na husuda.

Nayo marekebisho hayana wakati maalumu, lakini mtu huwa hana budi kuendeleza suluhisho hadi mwisho wa uhai wake na kwa ajili hiyo mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) ameashiria katika hadithi aliyoipokea Anas bin Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi) “iwapo kiama kitasimama na kwenye mkono wa mmoja wenu ana mbegu basi akiweza kuipanda na aipande.” (Bukhari)

Na la muhimu kulitaja hapa ni kuwa suluhisho – marekebisho hayawezi kuonekana mattund yake mpaka mtu aanze yeye mwenyewe kisha ndani ya familia yake na kwa jamii yake. Marekebisho ni kitu cha lazima ili jamii iwe sawa n taifa linufaike kwa usalama na kwa kazi na maendeleo na kueneza upendo kati ya watu. Na yeyote afanyae juhudi kwa mali yake ili asuluhishe kati ya watu waliohaimiana ajue kuwa mtume (rehma na amani zimshukie juu yake) ameshamuombea dua akasema “hakika ya dini imeanza ngeni na itarudi hali ya kuwa ni ngeni, basi uzuri ulioje kwa wageni (nao ni) ambao wanarekebisha yale waliyoyaharibu watu baada yangu katika mwenendo wangu (sunna zangu). (Tirmidhiy).

Suluhisho lina athari kubwa sana kwa mtu na kwa jamii, nazo: kuwezesha maisha mazuri, Mwenyezi Mungu anasema {Mwenye kutenda mema, mwanamume au mwanamke, naye akawa ni Muumini,tutamhuisha maisha mema; na tutawapa ujira wao kwa bora ya waliyo kuwa wakiyatenda.} [Anahl; 97]

Pia, kuokoka na maangamizo na uharibifu, Mwenyezi Mungu anasema { Wala hakuwa Mola wako Mlezi wa kuihiliki miji kwa dhulma tu na hali watu wake ni watenda mema} [Hud 117].

Na pia kuirithi ardhi, kwani kuirithi kwake kumeshartishwa kwanza kuweko namarekebisho, Mwenyezi Mungu anasema {Na hakika tulikwisha andika katika Zaburi baada ya Kumbukumbu, ya kwamba nchi watairithi waja wangu walio wema} [al anbiya 105].

Vile vile kuwepo uongozi wa Mwenyezi Mungu na hifadhi yake kwa yule aliyeshikamana na misingi sahihi ya marekebisho, Mwenyezi Mungu amesema {Hakika Mlinzi wangu ni Mwenyezi Mungu aliye teremsha Kitabu. Naye ndiye awalindae walio wema} [Al aaraf 196].

Pia kuna kuhifadhi kizazi, Mwenyezi Mungu {Na ama ukuta, huo ulikuwa ni wa vijana wawili mayatima kule mjini. Na chini yake ilikuwako khazina yao; na baba yao alikuwa ni mtu mwema. Basi Mola wako Mlezi alitaka wafikie utu uzima na wajitolee khazina yao wenyewe, kuwa ni rehema itokayo kwa Mola wako Mlezi. Wala mimi sikutenda hayo kwa amri yangu. Hiyo ndiyo tafsiri ya hayo ambayo wewe hukuweza kuyasubiria}[Kahf; 82], kisa cha kujengwa ukuta wa watoto waili mayatima kwenye kisa cha nabii Mussa (rehma na amani zimshukie juu yake) kisa hiki kinajulikana, na kazi ya kujenga haikuya ya bure lakini ilikuwa na athari ya wema ya mzazi wao. Imepokewa kutoka kwa Abbas (Mwenyezi Mungu amwie radhi) ilikuwa ni kwa sababu ya wema wa mzazi wao lakini haukutajwa wema wa watoto hao.

Pia suluhisho huleta usalama wa kutoogopa dunia na akhera, Mwenyezi Mungu anasema { Na hatuwatumi Mitume ila huwa ni wabashiri na waonyaji. Na wenye kuamini na wakatenda mema haitakuwa khofu juu yao, wala hawatahuzunika.} [Al anaam; 48] pia huleta msamaha na upendo, Mwenyezi Mungu anasema {. Na mkisikizana na mkamchamngu basi Mwenyezi Mungu ni Mwingi wa maghfira na Mwenye kurehemu} [Anisaa; 129]

  Marekebisho yakifanyika juu ya kitu basi huwa kimepambika na ni tabia ipendwayo na Mwenyezi Mungu na mtume wake (rehma na amani zimshukie juu yake) kwani kupitia hayo maisha huenda itakiwavyo, na umma unakuwa umeshikamana, myonge huwa na nguvu, waisilamu huwa wamoja na neno lao huwa moja na huondosha mgawanyiko, na kueneza upendo nayo ni dalili ya imani, mwenyezi mungu anasema {Hakika Waumini ni ndugu, basi patanisheni baina ya ndugu zenu, na mcheni Mwenyezi Mungu ili mrehemewe. }[Alhujraat; 10].

Na tukosapo thamani ya suluhisho basi umma utaharibika, familia zitaporomoka, fujo zitaenea, ufisadi nao utashika nafasi na haki za Mwenyezi Mungu zitavyunywa, maovu yatatendwa hapo ndipo jamii, taifa na ustaarabu utakaposambaratika, kuacha kusuluhisha hupelekea kuenea kwa adhabu hapa duniani na maangamizo ya kinafsi kama ufakiri, udhalili na fedheha.

Uisilamu ni dini ya ujenzi na ya uimarishaji
21 Rabiu L awal 1437H. Sawa na 1 Januari 2016 A.D.

awkaf-

 

Kwanza: Vipengele

  1. Kuimarisha ardhi ni jambo litakiwalo kisheria.
  2. Wito wa uisilamu katika ujenzi na uimarishaji wa ardhi.
  3. Kufanya vizuri kazi ni njia ya kuinuka kwa umma na raia
  4. Uisilamu unakataa aina zote za uvivu.
  5. Onyo la kubomoa na kufanya ufisadi katika ardhi.

Pili: Dalili

Ndani ya Kurani Tukufu

Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: { Yeye ndiye aliye kuumbeni katika ardhi, na akakuwekeni humo.}( 61)

  1. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: {Yeye ndiye aliyedhalilisha ardhi kwa faida yenu, basi tembeeni katika pande zake, na kuleni katika riziki zake. Na kwake Yeye ndio kufufuliwa} (Almulk. 15)
  2. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: {na wengine wanasafiri katika ardhi wakitafuta fadhila ya Mwenyezi Mungu} (Muzammil. 20)
  3. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: { Na sema: Tendeni vitendo. Na Mwenyezi Mungu, na Mtume wake, na Waumini wataviona vitendo vyenu. Na mtarudishwa kwa Mwenye kujua siri na dhaahiri; naye atakuambieni mliyo kuwa mkiyatenda} ( 105)
  4. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: {wala msifanye uharibifu katika nchi baada ya kuwa imekwisha tengenezwa.. na muombeni kwa kuogopa na kwa kutumai. Hakika rehema za ya Mwenyezi Mungu iko karibu na wanaofanya mema} (Al Aaraf. 56)
  5. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema: {Basi malipo ya wale wanao mpiga vita Mwenyezi Mungu na Mtume wake na wakawania kufanya uchafuzi katika nchi, ni kuuwawa, au kusalibiwa, au kukatwa mikono yao na miguu yao kwa mabadilisho, au kutolewa nchi. Hii ndiyo hizaya yao katika dunia; na katika Akhera watapata adhabu kubwa} (Al maidah. 33)

Ndani  ya Hadithi za Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake)

Kutoka kwa Miqdam (Mwenyezi Mungu amwie radhi), kwamba Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Hakula mtu chakula bora kuliko alichochuma kwa kazi ya mikono yake, na hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu Daudi (juu yake rehma na amani) alikuwa akila kutokana na kazi za mikono yake. (Imepokewa na Bukhari)

  1. Na kutoka kwa Abdalla bin Abbas (Mwenyezi Mungu awawie radhi) amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) “ atakaepambazukiwa hali ya kuwa amejitosheleza kutokana na kazi ya mkono wake basi amepambazukiwa hali ya kuwa amesamehewa. (Muujam Alwasiyt).
  2. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) kujifungia mmoja wenu mzigo wa kuni juu ya mgongo wake ni bora kuliko kuomba mtu mwengine sawa ampe au amkatalie. (Imepokewa na Bukhari)
  3. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) “mwenye kumhudumikia mjane au masikini, hupata malipo sawa na waipiganiao dini ya Mwenyezi Mungu, au anaesimama usiku kusali na kufunga mchana. (Imepokewa na Bukhari)
  4. Kutoka kwa Anas Bin Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) iwapo kitasimama kiama na kwenye mkono wa mmoja wenu ana mche, kama ataweza kutosimama kabla ya kuipanda, basin a aipande. (Imepokewa na Bukhari)
  5. Kutoka kwa Ka`ab bin U`jrah (Mwenyezi Mungu amwie radhi). Kuna kijana alipita mbele ya Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake), masahaba wa Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) wakaona kwenye ngozi yake ukakamavu na ucheshi wake kitu ambacho kiliwavutia. Wakasema: “ ewe Mjumbe wa Mwenyezi Mungu unaonaje lau kama kijana huyu angelikuwa anapigania njia ya Mwenyezi Mungu!! Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) akasema: “ iwapo  anawatafutia riziki watoto wake, basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu. Na iwapo ametoka kuwatafutia riziki wazazi wake wawili watu wazima basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu. Na  iwapo  ametoka  kwa ajili ya nafsi yake ili  kujikinga na haramu, basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu, na ikiwa ametoka kwa ajili ya kuitafutia familia yake riziki basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu. Na  kama  ametoka kutafuta riziki kwa ajili ya kujifaharisha na kujilimbikizia basi atakuwa yupo katika njia ya shetani. (Imepokewa na Attabari).
  6. Kutoka  kwa Anas bin Malik (rehma na amani zimshukia juu yake) amesema: Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa akisema “Ewe Mola angu, hakika mimi ninajilinda kwako kutokana na kushindwa, uvivu, woga, ukongwe, ubakhili. Na ninajikinga kwako na adhabu za kaburi na fitina za uhai na umauti.” (Imepokewa na Muslim).

Maudhui

Hakika Mwenyezi Mungu amemuumba mwanadamu katika umbile bora zaidi, akamtukuza kuliko viumbe wengine, na kumdhalilishia ulimwengu kila kilichopo ulimwenguni. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Na hakika tumewatukuza wanaadamu, na tumewapa vya kupanda nchi kavu na baharini, na tumewaruzuku vitu vizuri vizuri, na tumewafadhilisha kwa fadhila kubwa kuliko wengi miongoni mwa tulio waumba} Al Israa, 70. Pia amesema: {Yeye ndiye aliye kuumbieni vyote vilivyomo katika ardhi.} Al baqara 29.

 Na ikapelekea ukarimu huu na neema hii kuwa ndio sababu ya ukhalifa katika ardhi. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Na pale Mola wako Mlezi alipo waambia Malaika: Mimi nitamweka katika ardhi Khalifa (mfwatizi), wakasema: Utaweka humo atakaye fanya uharibifu humo na kumwaga damu, hali sisi tunakutakasa kwa sifa zako na tunakutaja kwa utakatifu wako? Akasema: Hakika Mimi nayajua msiyo yajua} (Al baqara 30). Kisha Mwenyezi Mungu Mtukufu akamwekea mwanadamu mipaka na kumpa jukumu kubwa kuhusu ibada nalo ni kumtaka  aiimarishe ardhi, na atowe hazina zake na vyenye thamani. Akasema { Yeye ndiye aliye kuumbeni katika ardhi, na akakuwekeni humo. } (Hud, 61.) Ikiwa na maana, amewatakeni kuijenga ardhi na kuiimarisha, na kuangalia vile alivyokupeni katika kheri na katika vyakula.

Mwenyezi Mungu amemuamrisha mwanadamu atafute na awe na sababu ya kutafutia riziki, na kuacha kujibweteka na kupiga uvivu kwa ajili hiyo Mwenyezi Mungu amesema { Yeye ndiye aliyedhalilisha ardhi kwa faida yenu, basi tembeeni katika pande zake, na kuleni katika riziki zake.  Na kwake Yeye ndio kufufuliwa} (Almulk.15).

Na katika kufanya kazi hakuna wakati maalumu, mwanadamu hana budi kufanya kazi hadi mwisho wa pumzi zake, kuthibisha hilo, Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) anasema katika hadithi aliyoipokea Anas Bin Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: amesema Mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) Kutoka kwa Anas Bin Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) iwapo kitasimama kiama na kwenye mkono wa mmoja wenu ana mche, kama ataweza kutosimama kabla ya kuipanda, basi na aipande. (Imepokewa na Bukhari). Dini ya kiisilamu inatukuza sana ujenzi, na kuimarisha na inalingania hasa vitu hivi, hata iwapo katika wakati wa dhiki, kwani kuimarisha ni miongoni mwa sababu kuu za maendeleo ya umma na jamii.

 Uisilamu unazingatia sana elimu na mafunzo yote yanayoshikamana na kuijenga ardhi na kuimarisha dunia, ikawahimiza wafuasi wake kutembea katika pembe zake, na kujitafutia riziki zao baharini na nchi kavu pia, pamoja na kuhimizwa kufanya kazi. Inathibiti haya kutoka kwa hadithi ya Miqdam (Mwenyezi Mungu amwie radhi), kwamba Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Hakula mtu chakula bora kuliko alichochuma kwa kazi ya mikono yake, na hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu Daudi (juu yake rehma na amani) alikuwa akila kutokana na kazi za mikono yake”. (Imepokewa na Bukhari).

Uisilamu ni wito ulio wazi wa kufanya kazi ambazo zitapelekea kuimarisha na kujenga ili manufaa yarudi kwa ulimwengu mzima.

Kwa ajili hiyo: Uisilamu umeingalia kazi kwa mtazamo usio na mzaha na kuitukuza pia, na kunyanyua thamani ya kazi na kuifanya kuwa ndio sababu ya maeneleo. Na pia kuifanya kuwa ni ibada ambayo mtu hupata malipo. Aya za Kurani Tukufu zimehimiza kufanya kazi na kuishi. Likaja agizo la kutaka watu watawanyike katika ardhi kwa ajili ya kutafuta riziki baada ya amri ya kusali. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Na itakapokwisha sala, tawanyikeni katika nchi mtafute fadhila za Mwenyezi Mungu, na mkumbukeni Mwenyezi Mungu kwa wingi ili mpate kufanikiwa} Jumaa, 10.

Na Sayyidna I`rak Bin Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi) akishasali sala ya Ijumaa husimama mbele ya mlango wa msikiti, kisha husema “ewe Mola wangu hakika nimeitikia wito wako na nimekishasali faradhi yako, na ninaondoka kama ulivyoniamrisha, niruzuku katika fadhila zako kwani wewe ni mbora wa wanaoruzuku.”

Na kwa kutokana na umuhimu wa kazi kwa ajili ya kuimarisha na kujenga, aya nyingi ndani ya Kurani Tukufu zimezungumzia kuhusu kazi, vilevile hadithi za Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) zipo nyingi zilizoweka wazi jambo hili na kuhimiza na kutia shime kuhusu kazi, na kuacha kupiga uvivu na kujibweteka. Na kuweka wazi kuwa kufanya kazi ni kijiondoshea udhalilifu na kuwa na heshima na utukufu. Imepokewa na Abi Hurayra (rehma na amani zimshukia juu yake) amesma: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (rehma na amani zimshukia juu yake) “kujifungia mmoja wenu mzigo wa kuni juu ya mgongo wake ni bora kuliko kuomba mtu mwengine sawa ampe au amkatalie. (Imepokewa na Bukhari). Na Sufyan Thawriy (Mwenyezi Mungu amrehemu) akipita kwa baadhi ya watu wakiwa wamekaa ndani ya msikiti wa mtukufu, huwaambia: “ ni nini kilichowafanya mukae? Nao hujibu: “Tufanye nini sasa!? Nae husema: tafuteni fadhila za Mwenyezi Mungu na wala musiwe waombaji kwa waisilamu.

Uisilamu umeweka wazi kuwa, yeyote atafutae maisha ya halali kwa ajili ya wanawe anahesabiwa kuwa yupo katika mashahidi na aliyefungamana na njia ya Mwenyezi Mungu. Imepokewa na Kutoka kwa Ka`ab bin U`jrah (Mwenyezi Mungu amwie radhi). Kuna kijana alipita mbele ya Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake), masahaba wa Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) wakaona kwenye ngozi yake ukakamavu na ucheshi wake kitu ambacho kiliwavutia. Wakasema: “ ewe Mjumbe wa Mwenyezi Mungu unaonaje lau kama kijana huyu angelikuwa anapigania njia ya Mwenyezi Mungu!! Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) akasema: “ iwapo  anawatafutia riziki watoto wake, basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu. Na iwapo ametoka kuwatafutia riziki wazazi wake wawili watu wazima basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu. Na iwapo ametoka kwa ajili ya nafsi yake ili kujikinga na haramu  , basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu, na ikiwa ametoka kwa ajili ya kuitafutia familia yake riziki basi yupo katika njia ya Mwenyezi Mungu. Na kama ametoka kutafuta riziki kwa ajili ya kujifaharisha na kujilimbikizia basi atakuwa yupo katika njia ya shetani. (Imepokewa na Attabari).

Na uisilamu haukutosheka kuwalingatia wafuasi wake kufanya kazi tu pekee kama ndio njia ya maendeleo, bali pia umewataka wafanye kazi kama itakiwavyo –wawe na ikhlasi- kwa ajili ya kupata mapenzi ya Mwenyezi Mungu na rehema zake. Imepokewa kutoka kwa Aisha (rehma na amani zimshukia juu yake). Kwamba Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Hakika Mwenyezi Mungu – Mtukufu – anapenda mmoja wenu akifanya kazi aifanye vizuri.” (imepokewa na Tabbariy).

Kufanya kazi itakiwavyo na kuijali na kuihifadhi ni katika misingi ambayo uisilamu unataka ifuatwe, nayo ni lengo miongoni mwa malengo ya dini, humtukuza muisilamu kupata radhi za Mwenyezi Mungu, kwa sababu Mwenyezi Mungu huwa hakubali kazi isipokuwa ile iliyofanywa kwa ajili yake, kwani Mwenyezi Mungu ameumba kila kitu kwa uangalifu sana, Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Huo ndio ufundi wa Mwenyezi Mungu aliye tengeneza vilivyo kila kitu. Hakika Yeye anazo khabari za yote myatendayo} (Annaml, 88).

Na uisilamu ukahimiza kufanya vizuri na ipasavyo na kukataza kufanya ufisadi, Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema { Na fanyeni wema. Hakika Mwenyezi Mungu huwapenda wafanyao wema} (Al baqara.195). Na akasema {Nawe fanya wema kama Mwenyezi Mungu alivyo kufanyia wema wewe. Wala usitafute kufanya ufisadi katika ardhi. Hakika Mwenyezi Mungu hawapendi mafisadi.} (Al qasas.77).

Aya nyingi za Kurani Tukufu zimetaka mtu akifanya kazi basi aifanywe katika njia sahihi hii kwa ajili ya kupata radhi za Mwenyezi Mungu, kusaidiana katia ya mtu na jamii, na akaahidi malipo makubwa sana na kumsifia sifa njema hapa duniani na kesho akhera. Na akaweka wazi kuwa mwanaadamu hatoacha kuwa anafanya kazi ilivyokuwa yupo chini ya ulinzi wa Mwenyezi Mungu, mjuzi wa vilivyofichikana kifuani, Naye kwake hakifichiki hata kilicho kidogo sana katika matendo ya waja. Mwenyezi Mungu tawadhihirishia kwa kuwa amekisajili na atawalipa kwa hicho siku ya watakayokutana. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Na huwi katika jambo lolote, wala husomi sehemu yoyote katika Qur’ani, wala hamtendi kitendo chochote ila Sisi huwa ni mashahidi juu yenu mnapo shughulika nayo. Na hakifichikani kwa Mola wako Mlezi chenye uzito hata wa chembe katika ardhi na katika mbingu, wala kidogo kuliko hicho wala kikubwa ila kimo katika Kitabu kilicho wazi} (Yunus. 61).

Mwenyezi Mungu Mtukufu ndie anayemchunga mwanadamu katika kazi zake, na humuona akiwa kiwandani, kondeni na hata katika biashara zake sehemu ambazo hufanyia kazi. Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema { Na sema: Tendeni vitendo. Na Mwenyezi Mungu, na Mtume wake, na Waumini wataviona vitendo vyenu. Na mtarudishwa kwa Mwenye kujua siri na dhaahiri; naye atakuambieni mliyo kuwa mkiyatenda.} (Tawbah. 105). Amri ya hapa ni kama walivyosema wafasiri: kuna kuogopesha: ikiwa na maana: matendo yenu hayafichikani mbele ya Mwenyezi Mungu na wala kwa Mtume wake wala kwa waumini, basi harakisheni kutenda mema, na fanyeni kazi kwa ajili ya Mwenyezi Mungu. Na pia kuna  – katika aya hii – bishara na kuhamasishwa, kwani iwapo mtu ataelewa kuwa matendo ayatendayo sawa ni mabaya au mazuri Mwenyezi Mungu ndie ayaonae, basi atakuwa na shime ya kuyakimbilia matendo mema, na kujiepusha na mabaya, na maneno mazuri yaliyoje ya mshairi Zuhayri:

Mtu akiwa na tabia ya aina yoyote * hata kama ataificha, basi watu wataijua”

 Pia imekuja katika hadithi za Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) zenye kuhimiza kufanya kazi kama itakiwavyo na kuimarisha kwa ajili ya kufikia kilicho bora na kizuri. Kwa mfano katika upande wa kuabudu kupitia ibada ya sala ambayo ninguzo kati ya mja na Mola wake, inatakiwa imamu wao awe mwenye ujuzi kuliko wote na awe anaisoma Kurani Tukufu vizuri, pia awe anaisoma kwa kuizingatia, ili ajumuike na wale waliobashiriwa na Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) kuwa atakuwapo pamoja na malaika wakarimu. Na vilevile kwa asimamiaye masuala ya maiti, Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) anasema: “ Mmoja wenu akimveka sanda maiti basin a amvike vizuri” (Imepokewa na Muslim).

Kutoka kwa A`swim Bin Kulayb Al jaramiy amesema: Baba yangu Kulayb amenihadithia kwamba yeye amehudhuria jeneza pamoja na baba yake alipokuwepo Mtume na mimi kipindi hicho ni mdogo mwenye akili na ufahamu, wakamaliza kusalia jeneza wakaenda makaburini walipomlaza, akasema, Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) akawa anasema “uwekeni vizuri mwanandani huu”. Mpaka watu kakadhania kuwa ni sunna, nikawageukia, akasema: “ Ama huu haumfai maiti na wala haumdhuru, isipokuwa Mwenyezi Mungu hupenda kwa mtenda kazi akifanya kazi basi aifanye vizuri.” (Imepokewa na Bayhaqiy).

Kazi yoyote aitendayo mwanadamu ni lazima aifanye vile itakiwavyo, amchunge Mwenyezi Mungu katika kazi hiyo, kwani Yeye Mwenyezi Mungu humuona mja huyo na kilichomo ndani ya moyo wake na atawahesabu juu ya matendo yao makubwa au madogo, mengi au machache.

Ama kwa wale ambao hawafanyi itakiwavyo kazi zao na wala hawamchungi Mwenyezi Mungu, hupata madhambi mengi kwa kadiri ya madhara atakayoyasababisha ya kupoteza mali na nguvu. Mfanya kazi ambaye hatimizi wajibu wake na huzembea na wala hafanyi kazi kama alivyoagizwa na akatosheka kujiridhisha yeye mwenyewe na akawa anapokea mshahara, huyu huwa anapokea mshahara wa haramu na watu watakwenda kudai madai yao siku ya kiama. Na yeyote ambae hii ndio sifa yake basi aelewe kuwa anabeba jukumu la kutokuendelea kwa umma na kuonekana kuwa upo nyumba kimaendeleo. Hatutoacha kumshtakia mbele ya Mwenyezi Mungu. Sayidna Omar (Mwenyezi Mungu amwie radhi) anasema: “namshtakia Mwenyezi Mungu kutokana na udhaifu wa kiongozi na ukhaini wa mwenye nguvu.”

Hakika uisilamu umepiga vita aina zote za kukata tama na uvivu ambao hausaidii kitu katika kujenga na kuimarisha. Na ukaifanya sifa ya uvivu kuwa ni sifa chafu, Mwenyezi Mungu amewakashifu wavivu kwenye kitabu chake kitukufu na kusema kuwa ni sifa za wanafiki, akasema {wala hawaji kwenye Sala ila kwa uvivu, wala hawatoi michango ila nao wamechukia} (Atawba. 54).

Uvivu ni njia mbaya na ni maafa makubwa yenye kuangamiza yenye kuharibu taifa na raia zake na pia hupelekea kutoendelea na kuonekana taifa lililo nyuma kimaendeleo. Nao ni ugonjwa hatari, mtu akiwa nao basi anaweza hata kupoteza utu wake. Imamu Raghib amesema: “ajiewekae bila kazi hujivua ubinaadamu na kujiweka kuwa mnyama, na hufikia pia kuwa kama maiti”.

Kwa ajili hiyo Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) akajikinga kwa Mwenyezi Mungu kutokana na uvivu na unyongonyevu, imepokewa kutoka kwa Anas bin Malik (rehma na amani zimshukia juu yake) amesema: Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa akisema “Ewe Mola angu, hakika mimi ninajilinda kwako kutokana na kushindwa, uvivu, woga, ukongwe, ubakhili. Na ninajikinga kwako na adhabu za kaburi na fitina za uhai na umauti.” (Imepokewa na Muslim).

Na Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) amelinganisha kati ya uvivu na ukongwe kwa sababu kila moja katika hivi viwili humfanya mtu kuwa mzito wa kutimiza wajibu aliotakiwa autimize.

Uvivu ni maafa yatokayo moyoni, na kizuizi chenye kuzuia kutimiza wajibu, hudhoofisha utashi, hupelekea kwenye ufakiri, na ni vimelea vyenye kuua, maradhi yenye kuangamiza, hudhoofisha ukuaji wa taifa na watu wake, na huzuia watu wasifanye kazi kwa bidii na kuyatafuta manufaa.

Uisilamu umeutia dosari uvivu na kutahadharisha kutokuwa nao, kwani una kuzembea katika mambo yasiyopasa kuzembewa, na kupelekea kujiweka mbali na

yaliyo muhimu na kuhisi kama kwamba ni sumu au kitu cha kuchukiza Mwenyezi Mungu atuepushe nao. Na –uvivu- humfanya mtu achukie mazuri kutokana na udhaifu wake wa kufuatilia, na humfanya aache yaliyo wajibu, kweli ni maafa yasiyoleta mafanikio, humsambaratisha kila aliye nao, na humfanya mvivu kuwa mwenye kutegemea wengine, asiye na uwezo wa kuchukua jukumu kama mtu kamili. Na hatari yake huenea kwa mmoja moja na hata kwa jamii nzima. Imamu Ali (Mwenyezi Mungu amwie radhi) anasema: Kuzembea ni ufunguo wa kukatisha tamaa, ulegevu na uvivu huleta maafa, na huzalisha maangamizo, asiyetafuta huwa hapati na pia hupelekea katika maovu.

 Uvivu si katika mambo yatakiwayo katika uisilamu na wala hauna thamani, kwani uisilamu hufukuzia mema na kuimarisha ulimwengu, ama wavivu wao hubomoa ustaarabu na huharakisha kubomoa aina zote nyengine za ustaarabu.

 Haya ni miongoni mwa mambo ambayo uisilamu umeyapiga vita, na ambayo katu hayajengi na kuimarisha ulimwengu na huleta ufisadi katika ardhi na kuiharibu nayo ni tabia yenye kudhalilisha iwapo atakuwa nayo mwanadamu. Tabia hii huwa hawawi nayo isipokuwa wanafiki pekee ambao Mwenyezi Mungu amesema. {Na wanajitahidi kuleta uharibifu katika ardhi. Na Mwenyezi Mungu hawapendi waharibifu} (Al maida 64). Na anasema {wala msiasi katika nchi mkafanya uharibifu} (Al baqara. 60).

 Ufisadi upo wa aina nyingi, na ulio mbaya zaidi ni ule unaotumia jina la dini, umma umefikwa na mitihani kwa sababu ya ufisadi hali ya kuwa dini haihusiki kabisa. Huuwa, hujihalalishia mali na kuvunja heshima kwa jina la dini. Watu hawa Mwenyezi Mungu amewakashifu ndani ya kitabu chake akasema {Na katika watu yupo yule ambaye maneno yake kwa maisha ya kidunia hukufurahisha; naye humshuhudisha Mwenyezi Mungu kwa yaliyomo moyoni mwake, na hali yeye ndiye mkubwa wa ukhasimu 205. Na anapo tawala hufanya juhudi katika nchi kwa kufisidi humo na kuteketeza mimea na viumbe. Na Mwenyezi Mungu hapendi ufisadi. 206. Na akiambiwa: Mwogope Mwenyezi Mungu, hupandwa na mori wa kutenda madhambi. Basi huyo inamtosha Jahannam. Paovu mno hapo kwa mapumziko.} (Al baqara 204-206).

 Ufisadi kwanamna zake zote huyumbisha ukuaji na maendeleo ya taifa, na hueneza mabaya na kupelekea kutojali majukumu. Kwa ajili hiyo, hakuna budi kupinga ufisadi na wafanyao ufisadi. Kuupinga ufisadi ni kwa manufaa ya jamii nzima. Na kuzembea bila ya kuupinga ni maangamizo kwa jamii nzima. Imepokewa kutoka kwa Nuuman Bin Bashir (Mwenyezi Mungu awawie radhi), kwamba Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa akisema: “Mfano wa asimamiaye mipaka ya Mwenyezi Mungu na aliyeivuka ni mfano wa watu waliojazana kwenye marikebu, wengine wakawa wapo juu na wengine chini, wale waliopo chini wakiwa wanataka maji huwafuata wale waliopo juu, kisha huwaambia lau kama sisi tungelichukua fungu letu na wala tusingelikukereni mliopo juu. Iwapo –wa juu- wangeliwaacha na kile watakacho basi wangelizama wote na wangeliwapa watakacho basi wangeliokoka wote pamoja.” (Imepokewa na Bukhari).

Hakuna budi kusaidiana, kuwa pamoja na kushikamana kati ya waisilamu ili imani ipatikane pamoja na undugu wa kiisilamu.

Kuisafisha ardhi na wafanyao ufisadi , na kulinda njia na taasisi ni katika mambo mema na mazuri. Mwenyezi Mungu huwakinga wafanyao ufisadi kwa kuwepo watu wema, amesema {Basi mbona hawakuwamo katika watu wa kabla yenu wenye vyeo na wasaa wanao kataza uharibifu katika nchi, isipo kuwa wachache tu, ambao ndio tulio waokoa? Na walio dhulumu walifuata starehe zao, na wakawa ni wakosefu} (Hud. 116). Kwani ufisadi ni ubomoaji wa jamii na hakuna njia ya kujiokoa nao isipokuwa kuuzuia.

Na umma wa kiisilamu kwa fadhila zake Mwenyezi Mungu una kheri nyingi kutoka kwa Mwenyezi Mungu, Kuna bahari, maziwa, mito mikubwa, ndani ya ardhi muna madini yanayoitajika katika ulimwengu wetu wa kisasa, pia unamiliki hazina kubwa ya mafuta ulimwenguni, ukizidisha thamanikubwa ya akili na fikira na watendaji kazi. Kwa ajili hiyo umma hauna budi kuweka vitega uchumi vilivyo bora, na pia kutumia wakati katika yenye kuleta manufaa kwa watu, na kwa njia ya kuinua ustaarabu na maendeleo ya kielimu.

Umma wetu ni wa kazi na si wa kupiga uvivu, umma wa kujenga si wa kubomoa na kuharibu, umma wenye ustaarabu, na kutoendelea si sifa isifikayo katu kwa umma huu, ni juu ya kila muisilamu mwenye kuipenda dini yake na kujifaharishia nayo atende kwa ajili ya kuiinua dini yake na kuliinua taifa lake.

Ubora wa maadili katika ujumbe wa Muhammad
14 Rabi`u awal 1437H. Sawa na 25 Disemba 2015 A.D

awkaf

Kwanza :Vipengele

  1. Uisilamu ni dini ya maadili mema.
  2. Kuporomoka kwa maadili ni kuporomoka kwa umma.
  3. Maadili ni matunda ya matendo sahihi.
  4. namna gani tutatukuka kupitia maadili yetu?

Pili: Dalili

Katika Kurani Tukufu:

  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema { Na hakika wewe una tabia tukufu.} Alqalam, 4.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Shikamana na kusamehe, na amrisha mema, na jitenge na majaahili} Al aaraf, 199.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Na ni nani mbora wa kusema kuliko aitae kwa Mwenyezi Mungu, na akasema: hakika mimi ni katika Waisilamu 34. Mema na maovu hayalingani. Pinga uovu kwa lililo jema zaidi. Hapo yule ambaye baina yako naye pana uadui atakuwa kama rafiki jamaa wa kukuonea uchungu. 35. lakini hawapewi wema huu ila wanao subiri, wala hawapewi ila wenye bahati kubwa.} Fuswilat 33 -35.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema { Na waja wa Arrahman Mwingi wa Rehema ni wale wanao tembea ulimwenguni kwa staha, na wajinga wakiwasemeza hujibu: Salama!} Alfurqaan, 63.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema { Ewe mwanangu! Shika Sala, na amrisha mema, na kataza maovu, na subiri kwa yanayo kupata. Hayo ni katika mambo ya kuazimiwa. Wala usiwabeuwe watu, wala usitembee katika nchi kwa maringo. Hakika Mwenyezi Mungu hampendi kila anaye jivuna na kujifakhirisha. 19 Na ushike mwendo wa katikati, na teremsha sauti yako. Hakika katika sauti mbaya zote bila ya shaka iliyo zidi ni sauti ya punda.} Luqman, 17-19.
  2. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Soma ulivyofunuliwa katika kitabu, na ushike sala, hakika sala inazuilia mambo machafu na maovu. Na kwa yakini kumdhukuru Mwenyezi Mungu ni jambo kubwa kabisa. Na Mwenyezi Mungu anayajua mnayoyatenda. 46. wala msijadiliane na watu wa kitabu ila kwa njia iliyo nzuri kabisa, isipokuwa wale walio dhulumu miongoni mwao. Na semeni: tumeyaamini yaliyo teremshwa kwetu nayaliyo teremshwa kwenu. Na Mungu wetu na Mungu wenu ni mmoja. Na sisini wenye kusilimi kwake. } Al ankabuut, 45-46.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Hija ni miezi maalumu. Na anaye kusudia kufanya Hija katika miezi hiyo, basi asiseme maneno machafu wala asifanye vitendo vichafu wala asibishane katika Hija. Na kheri yoyote mnayo ifanya Mwenyezi Mungu anaijua. Na jitengezeeni zawadi. Na hakika bora ya zawadi ni uchamngu. Na nicheni Mimi, enyi wenye akili !} Al baqarah, 197.
  1. Mwenyenzi Mungu Mtukufu anasema {Wala usimt’ii kila mwingi wa kuapa wa kudharauliwa, Wanatamani lau unge lainisha ili nao wakulainishie. 12. Mwenye kuzuia kheri, dhaalimu, mwingi wa madhambi, 13. Mkavu, na juu ya hayo, mshari, amejipachika tu. 14. Ati kwa kuwa ana mali na watoto! 15. Anapo somewa Aya zetu, husema: Hizi ni simulizi za uwongo za watu wa zamani! 16. Tutamtia kovu juu ya pua yake.} Alqalam 10-16.

Katika hadithi za Mtume (Saw)

  1. Kutoka kwa Nawaas bin Sama`n Al-answaary (Mwenyezi Mungu amwie radhi) kwamba yeye amesema: Nilimuuliza Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) kuhusu wema na ubaya? Akasema: “wema ni tabia njema, na ubaya ni uliopoَّ ndani ya moyo wako na ukachukia watu wengine wasikione.” (Sahihi Muslim).
  1. Kutoka kwa Abi Dardai (Mwenyezi Mungu amwie radhi), kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Hakuna kitu cha muumini ambacho kitakuwa kina uzito kwenye mizani yake siku ya kiyama kuliko tabia njema, na hakika ya Mwenyezi Mungu anamchukia muovu mwenye tabia chafu.” (kitabu cha Tirmidhy).
  1. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: amesema Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “ Hakika mimi nimetumwa ili kutimiza matendo mema” (Imepokewa na Imam Ahmad).
  1. Kutoka kwa Abi Durrin (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema, Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) ameniambia: “ Mche Mwenyezi Mungu popote ulipo, na fuatishia jema kwa baya ili ulifute, na ishi na watu kwa tabia njema.” (Imepokewa na Tirmidhiy).
  1. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: amesema Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “Muumini aliyekamilika imani ni yule mwenye tabia njema, na mbora wenu ni yule aliye mbora kwa wake zake.” (Imepokewa na Ahmad).
  1. Kutoka kwa Saa`d bin Hisham bin Amir Al answaari (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: Nilisema “ewe mama wa waumini –yaani Aisha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), – nieleze kuhusu tabia za Mtume wa Mwenyezi Mungu akasema “ kwani wewe si unasoma Kurani? Nikamwambia ndio, akasema: “Basi hakika tabia ya Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) ilikuwa ni Kurani.” (Imepokewa na Muslim).
  1. Kutoka kwa Aisha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: “ nilimsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu akisema: “ hakika ya muumini hujulikana kwa uzuri wa tabia zake na kwa vyeo vya kusimama usiku na kufunga mchana.” (Imepokewa na Abu Daudi.)
  1. Kutoka kwa Jabir (Mwenyezi Mungu amwie radhi), hakika ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ hakika ya nimpendae kati yenu na atakaekuwa karibu nami kwenye kikao siku ya kiama ni yule mwenye tabia njema, na hakika ya nimchukiae kati yenu na atakaekuwa mbali nami kwenye kikao siku ya kiama wenye kuropokwa, wenye kusema sana na wenye kujigamba” Masahaba wakamuuliza ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu tumekwishamuelewa ni nani mropokwaji na msema sana َlakini ni nani huyo mwenye majigambo ََ? Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akasema ni wenye kiburi.” (Amepokea Tirmidhy.)

Tatu: Maudhui

Hakuna shaka ya kuwa namna ya kuupata utukufu ndani ya uisilamu ipo za aina tofauti, na katika utukufu wake ni kuwa ni dini ya sheria na tabia, inayokusanya maadili na utu wa hali ya juu, ambau unaweka pamoja sura ya kipekee ya tabia njema. Na dini hii inatukuka kwa kuwa imekusanya njanja zote za maisha, haikuacha jema miongoni mwa mambo mema isipokuwa imekusanya na kulilingania na kuhimiza kulishikilia, wakati huo huo haikuacha ovu isipokuwa imeliweka wazi na kulitahadharisha na kuamrisha kuliepuka.

Na katika mambo mazuri ambayo yamelinganiwa na kupendezeshwa kwa kuwa nayo ni: Kujipamba na tabia njema kama subira, upole, huruma, ukweli uaminifu, kutimiza ahadi, ukarimu, haya, kunyenyekea, ushujaa, uadilifu, wema, kusaidia, kuweka macho chini, kuondoa uchafu, ubashasha wa uso, maneno mazuri, dhana nzuri, kumheshimu mkubwa, kusuluhisha kati ya watu, athari njema, kuchunga hisia za wengine na tabia njema nyenginezo. Na haya yote ni kama ilivyoashiriwa katika aya ya Kurani Tukufu {Hakika hii kuran inaongoa kwenye yaliyo nyooka kabisa, na inawabashiria Waumini ambao wanatenda mema ya kwamba watapata malipo makubwa.) Al israa 9.

Na kwa jambo hili kuna aya na hadithi za Mtume wa Mwenyezi Mungu nyingi sana, kwa mfano Mwenyezi Mungu anamuamrisha Mtume wake kwa kusema {Shikamana na kusamehe, na amrisha mema, na jitenge na majaahili} Al a`raf 199. Pia anasema {na semeni na watu kwa wema} Al baqara 83. Anaongeza kusema tena { Hakuna kheri katika mengi ya wanayo shauriana kwa siri, isipo kuwa kwa yule anaye amrisha kutoa sadaka, au kutenda mema, au kupatanisha baina ya watu. Na mwenye kufanya hayo kwa kutaka radhi ya Mwenyezi Mungu, basi tutakuja mpa ujira mkubwa} Alnisa 144. Na aya zenye ujumbe kama huu ziko nyingi.

Na kwa kila mwenye kuzingatia aya a Kurani na akachuguza kwa kina atagundua ya kuwa muna aya nyingi sana zenye kulingania katika tabia njema na kuhimiza watu wawe nazo. Na si  kwa chochote zaidi ya kuwa tabia ni kama mizani ya kisheria yenye kumpima mtu na kumpandisha mtu daraja za ukamilifu.

Na kama hadithi za Mtume wa Mwenyezi Mungu zilivyosisitiza juu ya umuhimu wa tabia katika maisha ya mwanadamu. Kwa kuweka wazi malipo kwa mwenye kuwa nazo, kwa mfano Mtume wa Mwenyezi Mungu anasema: “wema ni tabia njema” (imepokewa na Imam Muslim.) na wema ni neno lenye kumaanisha kila lililo zuri. Na hadithi nyengine ya Mtume wa Mwenyezi Mungu: “ Hakuna kitu cha muumini ambacho kitakuwa kina uzito mkubwa kwenye mizani kushinda tabia njema” na katika mapokezi mengine: “ Hakuna kitu cha muumini ambacho kitakuwa kina uzito mkubwa kwenye mizani siku ya kiyama kuliko tabia njema, na hakika ya Mwenyezi Mungu anamchukia muovu mwenye tabia chafu.” (imepokewa na Tirmidhy katika kitabu chake kutoka kwa Abi Dardai.)

Na hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu alikuwa akihimiza watu wawe na tabia njema, kwani baadhi ya wakati huwa anasema “Muumini aliyekamilika imani ni yule mwenye tabia njema, na mbora wenu ni yule aliye mbora kwa wake zao.” (Imepokewa na Ahmad).

Na akaulizwa Mtume wa Mwenyezi Mungu: “ Ni muumini gani aliye bora? Akasema: “ Mwenye tabia njema kuliko wote” (imepokewa na Ib Maajah.

Na Mtume wa Mwenyezi Mungu alipoulizwa kuhusu kitu ambacho kitawaingiza kwa wingi watu peponi akasema: “ucha Mungu na tabia njema.” (Kitabu cha Tirmidhy.)

Kisha Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akafanya kuwa miongoni mwa mapenzi ya kumpenda yeye ni kuwa na tabia njemaakasema: “hakika ya nimpendae kati yenu na atakaekuwa karibu nami kwenye kikao siku ya kiama ni yule mwenye tabia njema.” (Kitabu cha Tirmidhy.)

Maadili yana nafasi yake kubwa sana ndani ya uisilamu, kwani ni kiini cha dini na johari yake. Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) alipoulizwa: “ dini ni nini? akasema: “tabia njema” (Imepokewa na Muslim.)

Si hivyo tu bali pia Mtume wa Mwenyezi Mungu amezipa tabia umuhimu wa hali ya juu pale alipotangaza kwa kusema kuwa, lengo kuu la kutumwa kwake na la ujumbe wake ni kutimiza maadili mema akasema: “ hakika nimetumwa kwa ajili ya kutimiza tabia njema.” (Imam Buhkari.)

Na hata kabla utume watu walikuwa wakimuita mkweli muaminifu. Hizo ndizo tabia njema za kiisilamu ambazo zinakwenda sambamba na imani ya ukweli, kwani Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa ni mfano wa hali ya juu kabisa wa tabia njema, kwa ajili hiyo Mwenyezi Mungu Mtukufu Mola wake akamsifu kwa kusema {Na hakika wewe una tabia tukufu} Al qalam 4.

Na huu ni ushahidi mkubwa sana kutoka kwa Mkuu Alietukuka kwa Mtume wake (Rehma na amani zimshukie juu yake), kwa uzuri wa tabia yake na wema wa maadili yake. Hakika ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) alikuwa ni mwenye tabia njema kuzidia wote, kwani tabia ya Kurani yote aliikusanya yeye na akawa anaifuatisha na kujiepusha na makatazo yake, hapo ubaora ndipo ulipojikusanya na haya yanathibitishwa na mama wa waumini Aisha (Mwenyezi Mungu amwie radhi), alipoulizwa  kuhusu tabia ya Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akasema: “ tabia yake ilikuwa ni Kurani.”

Mtume wa Mwenyezi Mungu alikuwa ni mfano wa kimatendo katika kuifuata Kurani, alikuwa ni mwenye tabia bora zaidi kuliko watu wote, na pia alikuwa na upendo, huruma, ucheshi, msamaha kuzidi wote, mkweli anapozungumza, anapotoa ahadi, na mkarimu kwenye familia, na ni mfano katika unyenyekuvu pamoja ya kuwa yeye ni bwana wa viumbe,  amuonae ni lazima amtukuze, ukiungana nae basi utampenda.

Mama wa waumini Khadija (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amemtakasa Mtume wa Mwenyezi Mungu kwa kumwambia: “ hakika wewe utaunga koo, utavumilia vishindo, utampata asiyekuwepo na utakuwa ni mwenye kuwarudisha watu katika haki.”

Na Mola wake pia akamsifu kwa kusema {Basi ni kwa sababu ya rehema itokayo kwa Mwenyezi Mungu ndio umekuwa laini kwao. Na lau ungeli kuwa mkali, mwenye moyo mgumu, bila ya shaka wangeli kukimbia. Basi wasamehe, na waombee maghfira, na shauriana nao katika mambo. Na ukisha kata shauri basi mtegemee Mwenyezi Mungu. Hakika Mwenyezi Mungu huwapenda wanao mtegemea} Al imraan 159. Na kwa tabia hii basi Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) ameweza kuathiri nyoyo na akili.

Mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) aliwalea masahaba zake katika tabia njema na kuwaamrisha kujipamba nayo na kuishikilia, na haya ni kama alivyosema kumambia Abi Dhari (Mwenyezi Mungu amwie radhi), “ mche Mwenyezi Mungu popote ulipo na fuatishia jema kwa baya ili ulifute, na ishi na watu kwa tabia njema.” Wakajifunza upole, msahama na hisani na kujiepusha na maasi na hasira wakawa ni wema na wavumilivu, wakawa pia ni mfano wa hali ya juu katika tabia na muamala na ukarimu sawa kwa mtu mmoja mmoja au kwa pamoja.

Mtume wa Mwenyezi Mungu alipohama kutoka Makka kwennda Madina na kuwaunganisha undugu kati ya muhajirina na Maanswari, Ansari alikuwa akimuunga mkono ndugu yake muhajirina kwa nusu ya mali yake, kwani tabia ya mwanadamu hujulikana kwa kadir ya utoaji wake, na kurani metupa mfano mzuri ambao haukusudii kumlenga mtu maalumu, isipokuwa ni sifa kwa waumini wote, Mwenyezi Mungu anasema {bali wanawapendelea kuliko nafsi zao ingawa wenyewe ni wahitaji} Al hashri 9.

Kwa ajili ya tabia hizo umma ukaongoza, ukawa unaangaliwa kuwani igezo kwa kule kushikamana na tabia njema iliyotukuka. Na watu walikuwa wakiingia katika dini ya Mwenyezi Mungu kwa makundi kwa kuona tabia na muamala mzuri, na maadili mema. Ama wakati tabia zilipoanza kubadilika na maadili ya watu kuanza kupotea; kigezo chema kikatoweka na ufahamu ukabadilika, hakika amesema kweli imamu Malik (Mwenyezi Mungu amwie radhi), aliposema “Umma huu wa mwisho hautopata kuwa mzuri isipokuwa kwa kufuata umma wa mwanzo.

Maadili ni kitu bora ambayo jamii kujikinga na upotovu, na kuihifadhi na misukosuko na kupotea, amani ya umma na nguvu za ujenzi wake na kuimarika nafasi yake ipo katika maadili mema. Na kama ilivyo kuwa kuenea kwa uchafu na maovu ni kwa sababu ya kujiweka mbali na maadili mema na vitendo vizuri.

Tengeneza tabia yako kwa matendo mazuri * ijenge nafsi yako kwa maadili ili isiyumbe.

Ipe nafsi ubora naa fya njema * kwani nafsi kwa maovu huwa duni.

Kwa ajili hiyo, kuwa na hadhari juu ya kuporomoka kwa maadili ni jambo la kusisitizwa. Kutoka kwa Sahli bin Saa`d Saa`idi (Mwenyezi Mungu amwie radhi), kwamba yeye amemsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akisema: “ Hakika ya Mwenyezi Mungu ni Mkarimuna anawapenda wakarimu na hupenda tabia njema na huchukia mambo machafu.”

Maadili hulifanya taifa kukua na athari zake hubakia milele, na kwa kutokuwa na maadili mema taifa husambaratika na huanguka. Ni Staarabu ngapi zimeporomoka na si kwa sababu ya hali mbaya ya kiuchumi au nguvu zake za kijeshi lakini ni kwa sababu ya kuwa na maadili maovu. Mwenyezi Mungu amrehemu kiongozi wa mashairi. Aliposema:

Hakika umma utabakia kwa kubaki maadili * wakikosa maadili basi na umma hutoweka.

Na ukizingatia ibada ndani ya kurani na hadithi za Mtume tutagundua kuwa malengo hasa makuu ni: kuijenga tbia njema ya muisilamu na kumpamba kwa maadili, hakuna ibada ambayo Mwenyezi Mungu ameiamrisha mfano; sala, saumu, zaka, na kuhiji isipokuwa ina athari ambayo inaonekana ndani ya tabia ya mtu, si hivyo tu, bali tabia hii huathiri mtu hadi jamii kwa ujumla. Uisilamu si kufanya ibada zisizo na natija ndani ya msikiti ambazo hazina mfungamano na maisha ya nje (ya msikiti), ikawa aliyesali baada ya sala atoke kisha afanye ghoshi, adanganye, amuudhi jirani yake, si hivyo. Lakini ibada zimeletwa kwenye dini zote ili mwanadamu awe na utu na tabia iwe njema. Kwa mfano sala, Mwenyezi Mungu ametuwekea wazi hekima yakusaliwa. Akasema {Soma ulivyofunuliwa katika kitabu, na ushike sala. Hakika sala inazuilia mambo machafu na maovu. Na kwa yakini kumdhukuru Mwenyezi Mungu ndio jambo kubwa kabisa. Na Mwenyezi Mungu anayajua mnayoyatenda.} Al ankabuut 45. kujiepusha na maovu na kujitakasa na kauli chafu na matendo mabaya hivi ndivyo sala itakiwavyo. Kutoka kwa Ibn Abass (Mwenyezi Mungu awawie radhi), amesema: Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “amesema Mwenyezi Mungu Mtukufu: hakika ninaikubali sala kwa anaenyenyeyekea kwa utukufu wangu, na akawa hajitukuzi mbele ya waja wangu, na wala haendelei kuniasi, na akawa naumaliza mchana wake kwa kunitaja, na kuwahurumia masikini, na wapiti njia na wajane, na kuwahurumia wenye matatizo..” (Imepokewa na Bazaz.)

Na kutoka kwa Ib Masu`ud (Mwenyezi Mungu amwie radhi): “ Yule ambaye sala yake haimuamrishi kutenda mema na wala haimkatazi kuacha mabaya hatozidishiwa kwa Mwenyezi Mungu isipouwa kutengwa mbali.” (Imepokewa na Twabari). Basi yule ambaye sala yake haimuweki mbali na maovu sawa iwe ya maneno au matendo, mtu huyu basi sala yake itakuwa haimfikishi katika lengo miongoni mwa malengo makubwa ya sala.

Na namna hiyo hiyo kwa upande wa utoaji wa zaka, kufunga, kuhiji na kwa upande wa ibada nyengine, utaona kuwa zimewekwa kwa kuitakasa nafsi na kumfanya mja atukuke kimaadili, na Mwenyezi Mungu anasema khusu zaka: {Chukua sadaka katika mali zao, uwasafishe na uwatakase kwazo, na uwaombee rehema. Hakika maombi yako ni utulivu kwao. Na Mwenyezi Mungu ni Mwenye kusikia Mwenye kujua.} Al taubah 103.

Hivyo basi Mtume wa Mwenyezi Mungu akalipambanua zaidi neno sadaka ambayo ni inampasa muisilamu kuitoa, imepokewa kwa Abi Dhari (Mwenyezi Mungu amwie radhi) amesema, amesema Mjumbe wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “kutabasamu mbele ya uso a mwenzako ni sadaka, na kuiweka tupu ndoo yako na kuijaza ya mwenzako ni sadaka, kuamrisha mema na kukataza mabaya pia huandikiwa sadaka, kuondoa mwiba na jiwe njiani ni sadaka, kumuongoza aliyepotea njia pia ni sadaka.” (Imepokewa na Bazaz).

Na swaumu ni ibada miongoni mwa ibada alizozifaradhisha Mwenyezi Mungu kwa ajili ya kufanikisha uchamungu, matunda na malengo ambayo Mwenyezi Mungu anayataka yafikiwe na mja ni uchaji Mungu, akasema Mwenyezi Mungu Mtukufu: {Enyi mlio amini! Mmeandikiwa Saumu, kama waliyo andikiwa walio kuwa kabla yenu ili mpate kuchamngu} Albaqara 183.

Kwa kupitia funga utashi wa muumini huwa na nguvu na anakuwa na uwezo wa kuidhibiti nafsi yake na matamanio yake, kwani imepokewa kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), hakika Mtume wa Mwenyezi Mungu amesema: “ Funga ni kinga, basi asisema maneno mabaya wala kutenda mabaya, na iwapo mtu amempiga au kumtusi basin a aseme; mimi nimefunga.” (Imepokewa na Bukhari). Hii inamaanisha kuwa funga yake inabidi imlinde na kuwa na tabia chafu na matendo maovu, funga ni lazima iache athari za tabia njema kwa muisilamu na katika maadili yake.

Mwenyezi Mungu Mtukufu amesema: {Hija ni miezi maalumu. Na anaye kusudia kufanya Hija katika miezi hiyo, basi asiseme maneno machafu wala asifanye vitendo vichafu wala asibishane katika Hija. Na kheri yoyote mnayo ifanya Mwenyezi Mungu anaijua. Na jitengezeeni zawadi. Na hakika bora ya zawadi ni uchamngu. Na nicheni Mimi, enyi wenye akili!} Albaqara 197. Na kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema: amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake): “ atakaeijia nyumba hii akawa hajanena upuuzi, na wala kufanya uchafu basi atakuwa amerejea kama kwamba amezaliwa na mama yake”. (Imepokewa na Muslim.)

Kwa upande wa ibada ni lazima iache athari njema kwa mtu na kwa jamii, na iwapo ibada hazitoleta athari yoyote kwa mtu na maadili yake na nyenendo zake huwa haina thamani yoyote siku ya kiyama, kwa sababu matendo maovu hula zile ibada na mema kama ambavyo moto unavyokula kuni. Imepokewa na Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), Kwamba Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) amesema: “ Munamjua ni nani muflisi? Wakamjibu, mtu aliyefilisika miongoni mwetu ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu ni yule asiye na dirhamu wala starehe, akasema (Rehma na amani zimshukie juu yake) “ Mtu aliyefilisika katika umma wangu ni yule atakaekuja siku ya kiama na sala zake, funga zake, na zaka zake, na atakuja hali ya kuwa kamtukana huyu, kamzulia huyu, amekula mali ya huyu na kumwaga damu ya huyu na amempiga huyu, atakaa na kupunguzwa katika mema yake, n kwa huyu yatachukuliwa mema yake, na yatakapomalizika mema yake, kabla ya kumaliza kuhesabiwa huchukuliwa madhambi yao na kupewa yeye kisha hutumbukizwa motoni.” (Imepokewa na Tirmidhy.)

Na alipoulizwa (Rehma na amani zimshukie juu yake) ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu; “ hakika ya fulani hutajwa kwa kuwa anasali sana, anafunga sana, na anatoa sadaka sana isipokuwa anawakera majirani zake kwa ulimi wake, akasema; “yeye ataingia motoni”. Akasema: “ewe mjumbe wa Mwenyezi Mungu, hakika ya fulani hutajwa kuwa ni mchache wa kufunga, na sadaka zake, na sala zake naye hutoa sadaka kwa, isipokuwa hawakeri majirani zake kwa ulimi wake; akasema “yeye ataingia peponi.” (Imepokewa na Ahmad).

Hakika tabia njema (maadili mema) inakusanya kwa viumbe vyote, hakuna tafauti kati ya muisilamu na asiye muisilamu, wote ni ndugu kwa ubinaadamu, Mwenyezi Mungu Mtukufu anasema {Na hakika tumewatukuza wanaadamu, na tumewapa vya kupanda nchi kavu na baharini, na tumewaruzuku vitu vizuri vizuri, na tumewafadhilisha kwa fadhila kubwa kuliko wengi miongoni mwa tulio waumba} Israa 70.

Na Mtume wa Mwenyezi Mungu aliposimama lilipopitishwa, akaambiwa: ni jeneza la Myahudi, mtume (Rehma na amani zimshukie juu yake) “je kwani si nafsi? (imepokewa na Bukhari).

Na Mwenyezi Mungu {wala msijadiliane na watu wa Kitabu ila kwa njia iliyo nzuri kabisa, isipokuwa wale walio dhulumu miongoni mwao. Na semeni: Tumeyaamini yaliyo teremshwa kwetu na yaliyo teremshwa kwenu. Na Mungu wetu na Mungu wenu ni Mmoja. Na sisi ni wenye kusilimu kwake.} Al ankabuut 46. Na kutoka kwa Mujahid, kwamba Abdallah bin Amru (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amechinjiwa mbuzi na familia yake, alipofika akasema: je mumempa jirani yetu myahudi? Je mumempa jirani yetu myahudi? Nimemsikia Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) akisema: “ Jibrilu hakuacha kuniusia kuhusu jirani mpaka nikadhani kuwa anaweza kumrithi” (Imepokewa na Tirmidhy.)

Na tabia njema si kwa wanaadamu tu pekee, isipokuwa inakusanya hata wanyama pia, kwani Mwenyezi Mungu amemuingiza kijana peponi kwa sababu ya mbwa aliyemyweshelezea maji. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), “hakika ya kijana alimuona mbwa anakula mchanga kutokana na kiu, kijana akachukua khofu yake akawa anamchotea kwayo maji mpaka akamywesha, akamshukuru Mwenyezi Mungu, Mwenyezi Mungu akamuingiza peponi” (Imepokewa na Bukhari). Na namna kama hiyo Mwenyezi Mungu amemuingiza mtu motoni kwa sababu ya paka, imepokewa na Ibn Umar (Mwenyezi Mungu awawie radhi), hakika ya Mwenyezi Mungu amesema “mwanamke ameadhibiwa kwa sababu ya paka amemfunga na wala hakumuacha huru akila masalia ya ardhini.” (Imepokewa na Bukhari).

Iwapo tunataka kujiimarisha kitabia na kuinuka kwa jamii yetu hatuna budi kufuata vigezo vyema. Vigezo ni kitendea kazi muhimu katika kujenga maadili, Mwenyezi Mungu anasema {Hakika nyinyi mnayo ruwaza njema kwa Mtume wa Mwenyezi Mungu kwa anaye mtaraji Mwenyezi Mungu na Siku ya Mwisho, na akamkumbuka Mwenyezi Mungu sana } Al Ahzab 21. Kwani mzazi anatakiwa kuwa ni kigezo kwa mwanawe, na Mtume wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) ametueleza kwamba ya mtoto huzaliwa katika maubile safi, maumbile ya Mwenyezi Mungu aliyowaumbia watu, kisha tena kigezo ndicho kitakachombadilisha ima kizuri au kibaya. Kutoka kwa Abi Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), amesema, amesema mjumbe wa Mwenyezi Mungu (Rehma na amani zimshukie juu yake) “ hakuna kizaliwacho isipokuwa huzaliwa katika  maumbile (uisilamu), ima baba yake humfanya kuwa myahudi, au mnasara au mmajusi…” Kisha akaendelea kusema Abu Hurayra (Mwenyezi Mungu amwie radhi), {Basi uelekee uso wako sawasawa kwenye dini ndilo umbile la Mwenyezi Mungu alilowaumbia watu. Hapana mabadiliko katika uumbaji wa Mwenyezi Mungu. Hiyo ndiyo dini iliyoonyoka sawa.} Ruum 30. (Imepokewa na Bukhari).

Vile vile mwalimu  ni kigezo kwa wanafunzi kwa mwenendo wake na tabia zake, wanafunzi inabidi wawe kama yeye kitabia. Siku moja imam Shafii ameingia kwa Harun Rashid pamoja na kijana Siraj, akawakaribisha na kuwaambia wakae kitako mbele ya Abdul-swamad ambae ni mwalimu wa watoto wa Rashid. Siraj akasema kumwambia Shafii: ewe Abu Abdallah! Hawa ni watoto wa Amir Muuminina, naye ni wanafunzi wake, unaonaje lau kama ungeliwausia.. Imam Shafii akamwelekea Abi Abdul-swamad akamwambia, “iwe kwako ewe kiongozi wa waumini ukitaka kuwarekebisha wanao ni itakubidi kuirekebisha nafsi yako kwanza, kwani macho yao yanaangalia macho yako, zuri kwao ni lile utakalolipenda wewe, na baya kwao ni lile uliachalo…” (Kitabu cha Hilliya Awliyaa. Abi Na`im).

Na jambo lililo muhimu kukumbushia  ni kwamba, tabia za mtu binafsi ambazo hujilazimisha kuacha na kujikataza na kitu,  n.k. na kuna tabia za kifamilia kati ya mtu na mkewe na kati ya mtu na wanawe na wazazi wake na watu wa karibu nae na ukoo wake na mfano wake. Pia kuna tabia za kijamii kwa mfano katika kuuza, kununua, ujirani, urafiki, kazini, … n.k. na pia kuna tabia za kimataifa kati ya nchi na nchi, na tabia za wakati wa vita na wakati wa usalama.

Na katika mambo ambayo humsaidia mja katika kuwa na tabia njema ni: kufanya kitu kwa ajili ya Mwenyezi Mungu, kisha kuomba awe na tabia njema, na pia kujitahidi ndani ya nafsi yake ili ashinde matamanio, na kuihesabu nafsi kila siku pamoja na kuzingatia mwisho wa kuwa na tabia mbaya na kwa yaliyowafika watu walioishi kwenye jamii mbaya.